کوردستان فردا
پنج شنبه ۲۵ مرداد ۱۳۹۷ ۱۲:۵۰

داهاتووی رۆژئاوای کوردستان چی ده‌بێت

رامان قه‌وامی

له‌ چه‌ند هه‌فته‌ی ڕابردوودا کشانه‌وه‌ی هێزه‌کانی ئامریکا له‌ سووریا بووەته‌ جێگەی باسی سیاسه‌تمه‌داران و مێدیاکان. دۆناڵد ترەمپ هه‌ر پێش بوونی به‌ سه‌رۆک کۆمار به‌ڵێنی دابوو که‌وا هێزه‌کانی له‌ سووریا و هه‌روه‌ها له‌ عێراق بکشێنێته‌وه‌. یه‌که‌م که‌س که‌ له‌وانه‌یه‌ زه‌ره‌رمه‌ند بن له‌ ئه‌گه‌ری کشانه‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌مریکییه‌کان کورده‌کانن و به‌ تایبه‌تیش کوردانی ڕۆژئاوا، چوونکه‌ تا ئێستا که‌س پێگه‌ی کوردی له‌ رۆژئاوا به‌ فه‌رمی نه‌ناسیوه‌ و له‌ هیچ دانووستانێکدا به‌شدار ناکرێت. ئایا ئامریکا هێزه‌کانی له‌ سووریا ده‌کشێنێته‌وه‌؟ ئه‌مه‌ پرسیارێکی زۆر گرنگه‌ و به‌ تایبه‌تی داهاتووی رۆژئاوای کوردستان تا راده‌یه‌کی زۆر په‌یوه‌ست ده‌بێت به‌م پرسیاره‌وه‌. له‌م پرسیاره‌ش گرنگتر پرسیارێکی دیکه‌ هه‌یه‌ و ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌مریکا له‌ هه‌ر ئه‌گه‌رێکدا ” چ بکشێته‌وه‌ یانیش نه‌خێر” پشتیوانی پڕۆژه‌ی کورده‌کان له‌ ڕۆژئاوا ده‌کات؟ به‌داخه‌وه‌ ڕابردووی کورده‌کان “چ له‌‌ باشووری کوردستان و چ له‌ له‌ ڕۆژئاوا” ده‌ریخستووه‌ که‌وا کورد به‌ باشی له‌ سیاسه‌تی ده‌روه‌ی ئامریکا تێنه‌گه‌یشتوون. هه‌ر بۆیه، کورد نه‌یتوانیوه‌ ئامانجه‌کانی بپێکێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر به‌ ڕاده‌یه‌کی که‌میش بێت. رووداوەکانی دوای ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی له‌ باشووری کوردستان و دواتر له‌ عه‌فرین، ده‌ریده‌خات که‌وا کورد هێشتا به‌ باشی له‌ سیاسه‌تی ده‌روه‌ی ئه‌مریکا تێنه‌گه‌یشتوون و پێویسته‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌ک به‌ سیاسه‌ته‌کانیان بکه‌ن. چه‌ند خاڵی گرنگ هه‌ن که‌وا کورد پێویسته‌ به‌رده‌وام له‌ په‌یوه‌ندییه‌کانیان له‌ گه‌ڵ ئه‌مریکا له‌ به‌رچاوی بگرن.

به‌ پێچه‌وانه‌ی وڵاتانی ئه‌ورووپا، ئه‌مریکا قه‌د سیاسه‌تی ده‌روه‌ی خۆی له‌ سه‌ر بنه‌مای کۆلۆنیالیسم و گرنگی جێۆپۆلتیکی دانه‌ڕشتووه‌. سیاسه‌تی ده‌روه‌ی ئامریکا له‌ سه‌ر دوو بنه‌مای ‌به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری و ئه‌خلاقی سیاسی که‌وا ئه‌مریکییه‌کان پێ ده‌ڵێن بنه‌ماکانی ئازادی و دیموکراسی داڕێژراوه. هۆکاره‌که‌شی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ شۆڕشی ئه‌مریکییه‌کان له‌ دژی کۆلۆنیالیسمی به‌ریتانیا که‌ له‌ نێوان ١٩۶۵ تا وه‌کوو ١٩٨٣ روویدا و گه‌یشتن به‌ سه‌رکه‌وتن. بنه‌مای شۆرشی ئه‌مریکییه‌کان له‌ سه‌ر نه‌دانی باج “یان هه‌مان به‌ فیرۆدانی سه‌رمایه‌” به‌ به‌ریتانیا و ئازاد بوون له‌ باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌م وڵاته‌ ده‌ستی پێکرد. هه‌تا ئێستاش سیاسه‌ته‌کانی ئه‌مریکا ” به‌ تایبه‌ت سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌” له‌ سه‌ر ئه‌م دوو بنه‌مایه‌ داڕێژراوه و له‌ ژێر کاریگه‌ری به‌شی باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌مریکا ماوه‌ته‌وه‌‌. هه‌ر بۆیه‌ له‌ کۆی ۴۵ سه‌رۆک کۆمار، ۴٠ که‌سیان له‌ دایکبوو و گه‌وره‌بووی باکووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئامریکا بوون.

ئه‌مریکییه‌کان بڕوای قوولیان به‌ سیسته‌می سه‌رمایه‌داری هه‌یه‌. چونکه‌ سه‌رمایه‌داری سیسته‌می ئازادی و ده‌وڵه‌مه‌ند بوونه‌ بۆیان. به‌ هۆ‌ی سیسته‌می سه‌رمایه‌دارییه‌وه‌ بوو به‌ زلهێزی جیهان و هه‌تا ئه‌مرۆش هیچ هێزێک “ته‌نانه‌ت ئه‌ورووپا” نه‌یتوانیوه‌ ئه‌مریکا ڕووبه‌ڕووی کێشه‌ بکاته‌وه‌. له‌ هه‌مان کاتدابه‌ پێچه‌وانه‌ی وڵاتانی ئه‌ورووپا پارته‌ چه‌په‌کان له‌ ئه‌مریکا خاوه‌ن هیچ پێگه‌یه‌ک نین و سیسته‌می سۆشیالیستی هه‌ر وه‌کوو کۆمۆنیسمی سۆڤییه‌ت که‌وا دوژمنی دیموکراسی و ئازادییه‌ پێناسه‌ ده‌که‌ن. به‌ پێچه‌وانه‌ی وڵاتانی ئه‌ورووپا، ئه‌مریکا به‌رده‌وام به‌ ڕاشکاوانه‌ به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری وڵاته‌که‌ی و بونیادنانی دیموکراسی له‌ ڕێگای گۆڕینی ره‌ژیمه‌کان وه‌کوو بنه‌مای سه‌ره‌کی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی نیشان ده‌دات. ئه‌م بابه‌تانه‌ له‌ کابینه‌ی ترەمپ گه‌یشتوون به‌ لووتکه‌ و له‌ لایه‌ک به‌رژه‌وه‌ندی ئابووری له‌ وڵاتانی که‌نداو دابین ده‌که‌ن و له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ فشار ده‌خه‌نه‌ سه‌ر سعوودیه‌ و وڵاتانی دیکه‌ بۆ گۆڕانکاری و ریفۆرم.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مریکا یارمه‌تی کوردی دا بۆ شه‌ڕ له‌ دژی داعش و کوردیش به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ڵام، تا ئێستا ئه‌مریکا باس له‌ ڕۆل و پێگه‌ی کورد له‌ سووریای داهاتوو نه‌کردووه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، له‌ پلانی درێژخایه‌نی ئه‌مریکا له‌ سووریا ” که‌ له‌ پێنج قۆناخ پێکهاتووه‌” و‌ له‌ کۆتایی مانگی یه‌کی ئه‌مسال راگه‌یندرا و له‌ کۆتایی مانگی سێ په‌سه‌ند کرا، نه‌ک ته‌نیا باسی کوردی تێدا نییه‌ به‌ڵکوو باسی سیسته‌می داهاتووی سووریای وه‌کوو وڵاتێکی یه‌کپارچه‌ و ناوه‌ندگه‌را پێناسه‌ کردووه‌. رووداوه‌کانی چه‌ند هه‌فته‌ی ڕابردوو ده‌ریده‌خه‌ن که‌وا ئامریکا خه‌ریکی جێبه‌جێکردنی ئه‌م پلانه‌یه‌ له‌ سووریا. ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌تا ئێستا له‌ لایه‌ن سه‌رکرده‌ی کورد باسی له‌ سه‌ر نه‌کراوه‌. بۆیه‌ جێگای سه‌سووڕمانه‌ و له‌وانه‌شه‌‌ هه‌ر ئاگاداری پلانه‌که‌ نه‌بووبێتن. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌مریکا به‌رده‌وام باسی هاوکاری خۆی له‌ گه‌ڵ کورد ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی داع‌ش و لاوازکردنی پێگه‌ی ئابووری ئه‌سه‌د پێناسه‌ ده‌کات.

هۆکارێکی گرنگ که‌وا‌ هه‌تا ئێستا ئه‌مریکا باسی پێگه‌ی سیاسی کورد ناکات، ده‌رده‌که‌وێت که‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندی چه‌پ بوونی بزووتنه‌وه‌ی کوردی‌ له‌ رۆژئاوای کوردستان. جان بۆڵتن راوێژکاری ئاسایشی نه‌ته‌وی ترەمپ مانگی رابردوو رایگه‌یاند که‌وا ”کورده‌کان له‌ رۆژاوای کوردستان بڕوایان به‌ سیسته‌می ئێمه‌ نییه‌و کۆمۆنیستن و پێویسته‌ دوای شه‌ڕی داعه‌ش پێداچوونه‌وه‌ به‌ پێوه‌ندییه‌کانمان بکه‌یه‌ن له‌ گه‌ڵیاندا.” کورده‌کان پێویسته‌ ئاگاداری ئه‌م بابه‌ته‌ بن. سۆسیالیست بوون له‌وانه‌یه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌ورووپا شتێکی ئاسایی بێت به‌ڵام، ئه‌مریکا “به‌ تایبه‌تی ئیداره‌ی ترەمپ” له‌ رووی سیاسییه‌وه‌ پشتگیری سیاسی پێشکه‌ش به‌ وه‌ها بزووتنه‌ویه‌ک نادات.

له‌ لایه‌کی دیکه‌شه‌وه‌ وڵاتانی رۆژئاوا و به‌ تایبه‌تی ئه‌مریکا به‌ هیچ شێوه‌ییه‌ک سیسته‌می سیاسی ئێستای کورده‌کان ” چ له‌ باشوور و چ له‌ ڕۆژئاوا” نزیک له‌ خۆیان نابینن و هۆکاره‌که‌شی ئاستی نزمی دیموکراسی و ئازادی هه‌رێمه‌ کوردییه‌کانه‌. هه‌رچه‌نده‌ کورده‌کان باس له‌ دیموکرات بوونی سیسته‌مه‌کانیان ده‌که‌ن، به‌ڵام له‌ ڕوانگه‌ی کاربه‌دستانی ئه‌ورووپا و ئه‌مریکا، ئه‌مه‌ ته‌نیا قسه‌یه‌ و هیچی تر. په‌ره‌سه‌ندنی هێزی ئیسلامی تۆندره‌و له‌ یه‌کێک له‌ هۆکاره‌کانی نه‌بوونی دیموکراسی له‌ هه‌رێمه‌که‌یه‌، بووه‌ته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌کی گه‌وره‌ له‌ سه‌ر وڵاتانی ڕۆژئاوا. په‌ره‌پێدانی به‌هاکانی دیموکراسی چه‌نده‌ بۆ پێشکه‌وتنی کورد گرنگه‌، ئه‌وه‌نده‌ش له‌ ئێستادا بۆ کورد پێگه‌ی سه‌ره‌کی ده‌بێت بۆ به‌ده‌ست خستنی پشتگیری له‌ وڵاتانی ڕۆژئاوا. هه‌روه‌ها ئیداره‌ی ترەمپ هه‌ر له‌ رۆژی یه‌که‌م هه‌تا ئێستا دژه‌ ئێران بووه‌. نزیک بوونی له‌ ڕاده‌به‌ده‌ری هێزه‌ کوردییه‌کان له‌ ئێران و ئه‌سه‌د، رۆژ به‌ رۆژ کورد له‌ ئه‌مریکا “و له‌ داهاتووشدا له‌ وڵاتانی عه‌ره‌ب” دوور ده‌خاته‌وه‌. بۆیه‌ پێویسته‌ کورده‌کان سنوورێک بۆ په‌یوه‌ندییه‌کانیان له‌ گه‌ڵ ئێران و ئه‌سه‌د دیاری بکه‌ن.

رۆژئاوا له‌ بواری په‌یوه‌ندی ده‌ره‌وه‌ و سیاسییه‌وه‌ زۆر خۆی گۆشه‌گیر کردووه‌. نه‌ک په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ وڵاتانی دژبه‌ری ئه‌سه‌د و ئێران هه‌یه‌ و نه‌ک ته‌نانه‌ت ئه‌و وڵاتانه‌ که‌ دژی سیاسه‌ته‌کانی ئه‌ردۆغانن.. له‌وانه‌یه‌ کورده‌کان به‌رده‌وام هه‌وڵیان دابێت که‌ له‌ گه‌ڵ ئه‌سه‌د باڵانسی سیاسی ڕابگرن به‌ڵام چاره‌نووسی عه‌فرین نیشانی دا که‌وا ئه‌گه‌ر ئه‌سه‌د بتوانێت به‌رهه‌ڵسکاره‌کانی له‌ نێو ببات و بیهه‌وێت، ئه‌وا ده‌توانێت به‌ سازشی سیاسی له‌ گه‌ڵ هێزه‌ هه‌رێمییه‌کان کورد بکات به‌ ئامانج. شکستی کورده‌کان له‌ عه‌فرین نیشانی دا که‌وا کورد به‌ ته‌نیا ناتوانێت ته‌نانه‌ت خۆسه‌ری به‌ده‌ست بخات و ناتوانێت ته‌نیا به‌ درۆشمی هێزی گه‌ل رزگاری ببێت.

وا ده‌رده‌کوێت که‌وا له‌وانه‌یه‌ ئەمریکا بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی وڵاتانی ئه‌ورووپا له‌ سووریا بمێنێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا ده‌یهه‌وێت ئه‌ورووپا هاوئاهه‌نگی ته‌واوی بێت له‌ گه‌ڵ سیاسه‌تی ترەمپ دژ به‌ ئێران. سه‌رکردایه‌تی کورد له‌ رۆژئاوا پێویسته شیکاری پێویست بۆ سیاسه‌تی هه‌نۆکه‌یی ئه‌مریکا بکات و هه‌وڵ بدات له‌ رۆژئاوا بمێنێته‌وه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر پێویست بکات سازشگه‌لێکی گه‌وره‌ش بکات.‌ پێویسته‌ روژئاوا خۆی له‌ گۆشه‌گیری ده‌بخات و نیشان بدات که‌ تا چ ئاستێک ده‌توانێت به‌کاریگه‌ر بێت له‌ رووداه‌کانی سووریا و هه‌رێمه‌که‌. پێویسته‌ کورد نیشانی بدات که‌وا توانایی شرۆڤه‌کردن و تێگه‌یشتنی له‌ ڕووداوه‌کان هه‌یه‌ و ته‌نیا شوێن که‌وتووی بیرۆکه‌ی باڵانس ڕاگرتن نییه‌.

لێره‌ باسی ته‌سلیم بوونی کورده‌کانی رۆژئاوا و به‌ ئامرازبوونیان بۆ ئه‌مریکا ناکه‌ین‌. به‌ڵام، رۆژئاوای کوردستان بێجگه‌ له‌ وڵاتانی رۆژاوا”ئه‌مریکا و تا راده‌یه‌ک فه‌ڕانسه‌” نه‌بێت، په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ هیچ هێزێکی دیکه‌ نییه‌. پێویسته‌ کورده‌کان قسه‌یه‌کی “هۆشی مین” که‌سێک که‌ به‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی و سه‌ربازی خۆی توانی به‌ سه‌ر فه‌ڕا‌نسه‌، ئه‌مریکا و دواییش چین سه‌ربکه‌وێت به‌ هه‌ند وه‌ربگرن، کاتێک له‌ “هۆشی مین” ده‌پرسن بۆچی دوای ده‌رکردنی هێزه‌کانی ژاپۆن به‌ یارمه‌تی فه‌ڕانسه‌ داوات نه‌کرد هێزه‌کانی فه‌ڕانسه‌ش ده‌ربکه‌ون و سه‌ربه‌خۆیی ڕابگه‌ینی ده‌ڵێت: ” ئه‌گه‌ر فه‌ڕانسه‌ ده‌رکه‌وتبایت ئه‌وا چین ده‌هات و هه‌تا هه‌تا ده‌مایه‌وه‌ له‌ ڤییه‌تنام. بۆیه‌ به‌ باشم زانی چه‌ند ساڵ پیسایه‌تی فه‌رانسه‌ و ئه‌مریکا بخۆین باشتره‌ هه‌تا ئه‌وه‌یکه‌ هه‌تا هه‌تایه‌ پیسایه‌تی چین مان خواردبا.” بۆیه‌ داهاتووی روژئاوا گرێدراوه‌ به‌ تێگه‌یشتن و چۆنیه‌تی مامه‌ڵه‌کردنی سه‌رکرده‌کانی کورده‌. ئه‌گه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بن ئه‌وا له‌وانه‌یه‌ له‌ داهاتوودا مه‌جبوور ببن شوینی دیکه‌ هه‌ر وه‌کوو عه‌فرین به‌ده‌سته‌وه‌ بده‌ن.