کوردستان فردا
سه شنبه ۲۶ تیر ۱۳۹۷ ۰۸:۰۹

یادەوەری ئەنفالی سێ

خەلیل سەرکانی

ئەمساڵ (۳۲) ساڵ بەسەر کارەساتی ئەنفالدا تێدەپەڕێت. بەندە وەک شایەتحاڵ و پێشمەرگەیەک، ئاگادار لە روداوەکانی ئەو زەمەنە، هاوکات کتێبێکم بەناوی (ئەنفال لە یادەوەری پێشمەرگەیەکدا) نوسیوە، کە باری سەرنجی خۆم و یادەوەریەکانم لەسەر ئەو کارەساتە بەیانکردوە.

ئەو گۆڕانکارییە سیاسیانەی لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم رویاندا، چ لە عێراق و ناوچەکە و جیهان، کوردستانیشی لێ بێبەش نەبو. رۆڵی دەوڵەتە زلهێزەکان لەناویاندا بەریتانیا، رۆڵی بەرچاویان هەبو لە بەستنەوەی هەرێمی کوردستان بە عێراقەوە. لەو ساتەی ئێمە لە چوارچێوەی عێراقدا دەژین، هەمیشە لەبەر لێشاوی کۆمەڵکوژی و لەناوبردندا بوین وەک دوەم نەتەوە لە عێراق. هەر بۆیە زۆربەی شۆڕشە کاریگەرەکانی کوردستان لەم ناوچەیە دژ بە ئینگلیز و دەوڵەتی عێراق رویانداوە.

ئەوەی پەیوەندی بە حوکمڕانی عێراق هەیە، سەرجەم ئەو دەسەڵاتانەی حوکمیان کردوە باوەڕیان بە مافی رەوای گەلی کورد نەبوە. هەر بۆیە کورد بە ناچاری، لە چەندین قۆناغی جیاوازی ئەم حکومەتەدا پەنای بۆ راپەڕین و شۆڕش کردن بردوە. هەر ئەمەش وایکردوە کە بەشێک لە دەسەڵاتداران ئەمە بکەنە بیانوی دەستیان و رەوایەتیانداوە بە کۆمەڵکوژی نەتەوەیی. بەتایبەت هاتنی رژێمی داپڵۆسێنەری بەعس و بەتایبەت تر بە هاتنی (سەدام حسین) ئەم قۆناغە لە کۆمەڵکوژی هەنگاوی زۆر مەترسیداری بڕی.

بە هەمو پێوەرە نێودەوڵەتیەکان، ئەوەی بەعس لە هەشتاکانی سەدەی رابردو بەرامبەر بە کورد ئەنجامیدا، دەچێتە چوارچێوەی جینۆساید و کۆمەڵکوژی نەتەوەیی. ئەم جۆرە لەجینۆساید، بە بەرچاوی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی و دۆست و دوژمنانی کوردەوە. زۆرترین ماڵوێرانی و زیانی گیانی و ماددی بەدوای خۆیدا هێنا. هەر لە ئەنفالی بارزانیەکان، تا دەگات بە کیمیابارانی هەڵەبجە و سێوسێنان و قۆناغەکانی ئەنفال، کە بەدەیان و سەدان هەزار کورد تیادا لەناوبران. ئەم تاوانانەی بەعس، گەلی کوردی گەیاند بە ئاستی ئەو گەلانەی جیهان کە زۆرترین تاوانی نەتەوەیی و نەهامەتی گەورەی بەسەردا هاتوە.

ئەوەی جێگای سەرنج و باسی ئێمەیە، ئەوەیە کە دوای نزیکەی (٣٠) سی ساڵ بەسەر تاوانی گەورەی ئەنفال و نزیکەی سەدەیەک حوکمڕانی عێراق، بەڵام تائێستا هیچ یەک لە کابینە و سیستەمەکانی حوکمڕانی عێراق قەرەبوی خەڵک و کەسوکاری قوربانیانی نەداوەتەوە. ئەوەی ئازارەکەی لای خەڵکی کوردستان زیاتر کردوە، لەماوەی حکومڕانی دەسەڵاتی کوردی و دوای راپەڕینەکەی (۱۹۹۱)، بەڵام تا ئێستا قوربانیانی تاوانەکانی بەعس هەست ناکەن کە لە سایەی دەسەڵاتێکی کوردیدا ئەژین. هێشتا ئەم دەسەڵاتەی کە بەرهەمی قوربانیدانی خەڵکی کوردستانە، نەیتوانیوە تەنانەت تاوانبارانی ئەنفال و کیمابارانی کورد دادگایی بکات، بەڵکو هەندێک لەو تاوانبارانە ئێستا لە لوتکەی هەرەمی دەسەڵاتدان. بەشێکی زۆر لە قوربانیەکان لە ئازارێکی دەرونی و بارێکی سەختی ئابوریدا دەژین.

ئەو کارەساتانەی بەسەر گەلی ئێمەدا هاتوە، بەسەر هەر میللەتێکی تر بهاتایە، دەبوە هەوێنی دروستبونی دەوڵەت و بوژانەوە و یەکگرتنی نەتەوەیی. بەڵام بەداخەوە بۆ ئێمە تەنها خەم و ئازاری لەدوای خۆی بەجێهێشتوە. وەک شایەتحاڵ و ئاگادار لە روداوەکانی ئەو سەردەمە، دەمەوێت چەند خاڵێک بخەمەڕو کە بۆچی لە ئەنفالدا، بەتایبەت ئەنفالی گەرمیان زۆرترین زیانی ماددی و مرۆیی لێکەوتەوە؛
گەرمیان لەبەری رۆژئاواوە هاوسنورە لەگەڵ ناوچە عەرەب نشینەکان، کە دەوڵەمەندە بە نەوت و سەرچاوە سروشتیەکان، ئەمەش پەیوەندی بە ئابوری عێراقەوە هەیە.

گەرمیان لەلایەن سوپای عێراقەوە لە هەمو لایەکەوە ئابڵۆقە درابو. هێزی پێشمەرگەش توانای پاراستن و بەرگری ناوچەکەی نەبو، هێزی سەرەکی مەڵبەندی یەک لە دۆڵی جافایەتی و سنوری سەرکردایەتی بو، کە ماوەی سێ هەفتە لە روبەڕوبونەوەیەکی سەخت و نابەرابەردا بو. بەسەدان شەهید و برینداری دابو، پاش ئەوە ناوچەکە لەلایەن سوپای عێراقەوە داگیرکرا و هێزی پێشمەرگە پاشەکشەی کرد بەناو ئێران و لە قەندیل و خۆشناوەتی و ئاغجەلەرەوە تاکو گەشتنەوە گەرمیان. ئەم هێزە زۆر ماندو بڕستی لێبڕا بو. بڕیاری هەڵەی هەندێ بەرپرس و فەرماندەی پێشمەرگە، کە لە سنورەکە مابون، بەڕێگری کردن لە خەڵک بە تەقاندنی تایەی تراکتۆر و دەستگیرکردنی ئەو خەڵکانەی کە لە هەوڵی خۆ دەبازکردندا بون. لە راستیدا ئەم بڕیارە هەڵەیە بویە مایەی ئەوەی زۆرترین ژمارەی خەڵکی بێ دیفاع لە ئەنفالی سێدا لەناوچەی گەرمیان بێ سەروشوێن بون.