تغييرات اقليمي در فصول مختلف و پاسخهاي زيست شناختي به آنها، در برخی افراد باعث افسردگي و سایر اختلالات خُلقي و هيجاني میشود. امروزه یافته های پژوهشی روانشناسان نشان می دهد كه رفتار، خُلق و سلامت افراد با تغييرات آب و هوايي ارتباط دارند. تغييرات آب و هوایی رسيدن فرآيند اكسيژن به سلول هاي مغز را تغيير ميدهد و موجب تغيير در تركيبات عصبي و فشارخون میشوند.
فراواني بيش از اندازه يونهاي مثبت که مسئول الكتريكي مولكولهاي اكسيژن در هوا هستند، ميتواند عامل ضعف بدني، تحريك پذيري، سردردها، اضطراب، بيخوابي، كابوسهاي شبانه، بي تفاوتي، تهوع و افسردگي باشد.
به نظر ميرسد به لحاظ نظري، اين يونها با انتقال دهندههاي عصبي- مغزي به نام سروتونين ارتباط دارند. سروتونين يك پیامرسان مهم عصبي در مغز است و موجب تغييرات خُلق، آرامش و احساس نشاط و شادماني میشود که ارتباط زیادی هم با تابش نور خورشید و روشنایی دارد.
هنگامي كه نور از طريق چشمها عبور ميكند و به مغز ميرسد، ماده سروتونين در بافت عصبي رها مي شود. در طول پاييز و زمستان، روشنايي روز كمتر از بهار و تابستان است و اين امر باعث پايين آمدن سطح سروتونين ميشود. بدون وجود سروتونين به مقدار كافي در سلولهاي عصبی، بسياري از فعاليتهاي بدن و از جمله حالت هاي عاطفي و هیجانهای مثبت و منفی تحت تأثير قرار میگيرند. افزون بر اين، بررسیها نشان دادهاند كه شرايط آب و هوايي نامطلوب موجب تغييرات منفي در فعالیتهاي عالي دستگاه عصبي مانند كاهش فراخناي حافظه، ثبات توجه، تنظيم عوارض هيجانات منفي ميشود.
بررسیها نشان دادهاند كه شرايط آب و هوايي نامطلوب موجب تغييرات منفي در فعالیتهاي عالي دستگاه عصبي مانند كاهش فراخناي حافظه، ثبات توجه، تنظيم عوارض هيجانات منفي مي شود.
اختلال افسردگي فصلي و تغییرپذیری فصلی
يكي از ساز و كارهاي ممكن در اختلال افسردگي فصلي، تغيير پذيري خلقي است، ويژگي نسبتاً پايداري كه در اين افراد ديده مي شود. تغييرپذيري خلقي با واكنش هيجاني ارتباط دارد.
افرادي كه تغييرپذيري خلقي بيشتري دارند ممكن است داراي واكنش پذيري هيجاني بيشتري در برابر تغييرات نيرومند بيروني باشند و اغلب پاسخدهي هيجاني بيشتري به شرايط آب و هوايي دارند. البته بيشتر افراد به نوعي رد پاي زمستان را در خلق و خوي روزمره خود احساس مي كنند اما بعضي ها در طول زمستان به طور جدي و به طور باليني دچار افسردگي میشوند كه اختلال افسردگی فصلی نام دارد. افرادي كه دچار اين اختلال هستند، احساس افسردگي، خوابآلودگي شديد، تحريك پذيري و خستگي مفرط ميكنند. در اغلب موارد، اين گونه بيماران با تركيبي از نور درماني و داروهاي ضد افسردگي علائم اين اختلال كنترل مي شوند البته روشهاي رفتاردرماني شناختي نيز در كاهش علائم اين اختلال مؤثرند.
بر طبق تعريف راهنماي تشخيص و آماري اختلالات رواني اختلال افسردگي فصلي، نوعي افسردگي است كه معمولاً در طول ماه هاي سرد پاییز و زمستان بروز ميكند. در برخي اقليمها علائم خُلقي اختلال افسردگي فصلي تبديل به يك اختلال جدي روانپزشكي مي شود كه به شكل خفيفتری در مناطق داراي چهار فصل اقليمي(بهار، تابستان، پاييز و زمستان) مشاهده ميشود.
علائم افسردگي زمستاني از اواخر پایيز یعنی زمانی که طول روزها كوتاهتر و به خاطر ابری بودن آسمان نور خورشید کمتر دریافت مي شود، بروز پیدا ميكند و تا اواخر زمستان و اوايل بهار تداوم می یابد و با نزديك شدن به بهار و تابستان كاهش مي يابد.
به هر دوره تغییر خلق و خو، افسردگی فصلی گفته نمیشود؛ برای این که چنین تغییراتی را اختلال بنامیم باید آنها را طی دو سال مورد بررسی قرار داد، اگر در یک فصل خاص این تغییرات ثابت ماند و حداقل دو هفته نیز طول کشید میتوان گفت فرد دچار اختلال فصلی شده است. به عنوان مثال اگر بهار سال گذشته و پاییز امسال حالت بی حوصلگی و عدم لذت داشتهاید نمیتوان گفت افسردگی فصلی گرفتهاید. در صورتی این حرف صادق است که فرد در دو سال متوالی در فصل زمستان افسرده شود و در بهار حالش بهبود پیدا کند. این اختلال هیچ فرقی با افسردگی معمولی نمی کند.
علائم افسردگي زمستاني از اواخر پایيز یعنی زمانی که طول روزها كوتاهتر و به خاطر ابری بودن آسمان نور خورشید کمتر دریافت ميشود، بروز پیدا مي كند و تا اواخر زمستان و اوايل بهار تداوم می یابد و با نزديك شدن به بهار و تابستان كاهش مييابد.
علایم افسردگی ناشی از تغییر فصل
برخي از نشانه ها و علایم افسردگي ناشي از تغيير فصل عبارتند از: ميل شديد به مصرف كربوهيدراتها و قند که گاهي با افزايش وزن توأم ميشود – مشكل در تمركز كردن و هشياري – كاهش كارآیی فعالیتهای مطلوب طي روز – مشكل بيدار شدن در صبحها – بههم خوردن ريتمهاي شبانهروزي و ساعت بيولوژيك دروني – خستگي مفرط – لذت نبردن يا كاهش علاقه نسبت به فعاليتهايي كه معمولاً لذتبخش هستند – احساس افسردگي يا غمگيني مزمن – بيحوصلگي شديد – رخوت و حالت خوابآلودگي- بههم خوردن تنظيمات استاندارد دماي بدن – كنارهگيري از فعاليتهاي اجتماعي و … نشانه ها و عوارضی هستند که پايههاي اصلي تشخيص اختلال افسردگي فصلي را تشكيل ميدهند.
ناگفته نماند افرادی که اختلال تیروئید دارند هم مستعد افسردگی هستند، هرچند افسردگی در افرادی که تیروئیدهای کم کار دارند بیشتر دیده شده است. هورمونهای تیروئید، متابولیسم بدن را در دست دارند و وقتی این هورمون ها پایین بیاید کل بدن دچار رکود شده و افسردگی ظاهر می شود. البته باید اعتراف کرد ژنتیک در مبتلا شدن به افسردگی بی تاثیر نیست.
توصیههای مهم برای حفظ سلامتی در پاییز
پاییز فصلی است که دارای طبیعت سرد و خشک است و افرادی که دارای طبیعت سرد و خشک هستند بیشتر در این فصل آزار میبینند. معمولا برای این افراد در این فصل مصرف میوهها و غذاهایی با طبع گرم توصیه میشود. پیشنهاد می شود افراد با طبع سرد با آب ولرم حمام کنند و بدن خود را با روغنهای مناسبی مانند بادام شیرین چرب کرده و از مصرف غذاهای کنسروی، یخزده و غذاهای مانده و از بیخوابی پرهیز کنند. پرهیز از غسل با آب سرد و همچنین نوشیدن آب سرد در فصل پاییز توصیه میشود. بهتر است که افراد یک روز در میان با آب نیم گرم حمام کنند.
در فصل پاییز از خشم و اندوه باید پرهیز کرد. پرهیز از انجام فصد و حجامت بی دلیل، پرهیز از خوابیدن با شکم پر و پرهیز از خوابیدن در مجاورت هوای سرد. استفاده از عطر گلهای خوشبو مانند گلاب، نرگس و یاس در فصل پاییز بسیار مفید است.
درمان افسردگی پاییزی با کمک رنگها می تواند در کاهش این اختلال موثر باشد. مثلا اضافهکردن رنگهای تازه به خانه و محل کار.
پاییز واقعا زمان مناسبی برای اضافه کردن رنگ و نور به محل سکونت و شغل فرد است. در واقع خیلی از ما که در سرزمینهای چهار فصل زندگی میکنیم، تا به حدی تحت تاثیر رنگهای فصل پاییز قرار میگیریم که دیگر همه رنگهای محیط اطراف به نظرمان نمیآیند. تازه کردن رنگهای محیط اطراف افراد میتواند به آنها کمک کند تا روحیه بهتری داشته باشند.
در خصوص لزوم توجه و مراقبت از کهنسالان و افراد دارای مزاج سرد و خشک در فصل پاییز موضوعی مهم است و باید گفت: بهتر است افراد دارای رطوبت بدنی زیاد از میوههای خشکشده استفاده کنند و از پرخوری در فصل پاییز امتناع ورزند. به نظر میرسد باید تا حد امکان از خواب میانه روز و مصرف زیاد مواد غذایی و نوشیدنیهای سرد در این فصل خودداری کنند.
- نویسنده : دکتر بهمن کرد استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد
