راهکارهای پیشگیری از جرم در فضاهای شهری

با تاکید بر رویکرد  C.P.E.D

نمونه موردی : پارک ملت شهرستان بوکان

سیدیاسین مجیدی – کارشناس ارشد شهرسازی(مدرس دانشگاه)

کردستان قاسمی – کارشناس معماری

تبیین پارادایم

در شهرهای سنتی که متاثر از نظریاتِ پارادایم­سنتی بودند، به علت تاکید بر ابعاد فرهنگی – اجتماعی همچون انسجام فرهنگی(اشتراک شدید افراد در جهان­بینی، اندیشه، عقاید، ایدئو­لوژی، ارزش­ها، آداب و رسوم، عرف و…) و ثبات زندگی اجتماعی( وجود متغیرهایی همچون مشارکت اجتماعی، اعتماد، شبکه­های اجتماعی و…) حداقل جرم و انحرافات اجتماعی را در فضاهای شهری شاهد بودیم.

در شهرهای مدرن، که پیامد ظهور و مقبولیتِ پارادایم ­مدرنیته در مقیاس جهانی است، سیاست­گذاران، مدیران، طراحان و ساکنین شهرهای­مدرن با تاکید صرف بر ابعاد اقتصادی و کالبدی شهرها و حذف ابعاد فرهنگی، اجتماعی، روانی، تاریخی، طبیعی در فرآیند طراحی محیط­کالبدی شهرها، با افزایش جرم و انحرافات اجتماعی در فضاهای­شهری مواجه شدند.

اگر چه انسان به خاطر داشتن روحیه اجتماعی ، همواره در طول تاریخ از انواع انحرافات و آسیب های اجتماعی رنج برده و در جستجوی علل و عوارض این موضوع و رهایی از آن بوده است، اما در شهرهای­مدرن به­دلیل درهم­شکستگی ساختارهای­فرهنگی، عدم تجانس فرهنگی، بهم­خوردن سازمان­های اجتماعی، رشد سریع شهرنشینی، صنعتی شدن شهرها، نوسانات اقتصادی، جرم و انحرافات اجتماعی به شدت افزایش یافت.

امروزه با تسلط و گسترش پارادایم­پست­مدرن در قالب نظریه توسعه­پایدار شهری، که با دیدگاهی همه­جانبه بر تمام ابعاد فرهنگی، اجتماعی، روانی، تاریخی، کالبدی، اقتصادی، طبیعی و.. تاکید دارد، پیشگیری و جلوگیری از جرم در فضاهای شهری به یکی از مهمترین اهداف مهندسان شهرساز مبدل شده است که تا حدودی شهرسازان و مدیران شهری توانسته­اند مبتنی بر رعایت اصول شهرسازی­پست­مدرن از انحرافات و آسیب های اجتماعی در شهرهای پست­مدرن بکاهند.

مقدمه

بعد از کمرنگ یا حذف شاخصه­های شهرهای سنتی، امروزه با وجود مشکلات متاثر از شهرهای مدرن از جمله مشکلات روانی و اجتماعی و خصوصاً مشکلات زیست­محیطی(طبیعی)، نیاز به استفاده از فضاهای عمومی – همچون پارک­های­شهری، به­عنوان حلقه بارز واسط بین انسان و طبیعت- از ضروریات برنامه و طرح­های شهری است که در صورت برنامه­ریزی و طراحی مبتنی بر اصول شهرسازی پست­مدرن، رابطه عکس را با جرم و انحرافات اجتماعی در شهر دارد.

پارک­های شهری  دارای جنبه‌های فرهنگی، اجتماعی، روانی، زیست محیطی، زیباشناختی، تفریحی، تفرجی هستند که با ایجاد خنکی، کاهش آلودگی، فضای آرام، مفرح و زیبا، مکانی مطلوب برای تجمع تمام اقشار جامعه جهت فعالیت­های فرهنگی-‌اجتماعی، محیط بازی و سرگرمی فراهم می­کند که در سالم­سازی روان و جسم انسان تاثیر به­سزایی دارد.

باتوجه به اینکه انسان ذاتاً موجودی اجتماعی است، امنیت و ارتقای آن، به­ویژه امنیت در فضاهای عمومی شهر، یکی از مهم‌ترین نیازهای انسان­شهری در شهرهای مدرن و مدرن­زده است. از طرفی دیگر، برخی از فضاهای عمومی، همچون پارک­های­شهری به‌دلیل اینکه مورد استفاده تمامی اقشار جامعه است، از پتانسیل جرم­خیزی و انحرافات اجتماعی بیشتری برخوردار هستند.

بعد از مقبولیت پارادایم پست­مدرن و بسط نظریه توسعه پایدار شهری، رویکرد CPTED یکی از موفق­ترین رویکردهای مطرح در زمینه پیشگری از جرم در فضاهای شهری است که در دهه 60 میلادی مطرح و بعد از تکامل اصول خود طی چندین دهه، بر اساس بیانیه انستیتوی ملی جرایم به دو بخش «فرهنگی- اجتماعی» و «فیزیکی – کالبدی» تقسیم شده است.

تعاریف

جرم:

عبارت است از اعمالی که سبب نقض قانون، به­ویژه قانون جنایی می­شود. به عبارتی دیگر جرم عبارت است از سرکشی فرد در برابر اجتماع است که به وسیله مقررات قانونی تعبیر شده است.

خشونت:

خشونت به کاربرد نیروی فیزیکی یا غیر فیزیکی به نحوی که بتواند لطمات جسمی یا معنوی بر شخص یا اشخاص وارد آورد، گفته می­شود.

بزهکار:

بزهکار کسی است که قانون را نقض می­کند و مرتکب جرم می­شود.

امنیت:

امنیت که بر جنبه­های روحی و روانی تاکید دارد،  به معنای نداشتن دلهره و دغده است. به عبارتی دیگر امنیت یعنی رهایی از خطر، تهدید، آسیب، اضطراب، هراس، ترس، نگرانی یا وجود آرامش، اطمینان، اعتماد، تامین، ضامن است.

ایمنی:

ایمنی که بر جنبه­های جسمی و کالبدی تاکید دارد، به مجموعه عوامل و شرایطی که مانع از بروز حادثه و صدمه جسمی و جانی، همراه با ایجاد احساس آسایش و راحتی در بهره گیری از امکانات و خدمات توسط استفاده کنندگان می‌شود اطلاق می‌گردد.

پارک شهری:

پارک که ریشه در زبان فرانسه دارد، به مکانی محفوظ می‌گویند که به صورت طبیعی یا غیرطبیعی با تاکید بر ضوابط علم و هنر شهرسازی احداث شده است و دارای کارکردهای فرهنگی، اجتماعی، تفریحی، زیست محیطی، رفاهی، آموزشی، ورزشی می­باشد که در سالم­سازی جسم و روان انسان تاثیر به­سزایی دارد.

رویکرد CPTED:

اصول و اقداماتی همه­جانبه جهت طراحی محیطی فضاهای شهری برای ایجاد آرامش و آسایش، رفتار مطلوب، افزایش کارآمدی و کاهش بروز رفتارهای ضد اجتماعی است.

در راستای حفظ امنیت فضاهای شهری و ارتقاء آن، نظریات مختلفی همچون نظریه سفر مجرمانه، نظریه پنجره­های شکسته، نظریه فضای قابل دفاع، نظریه رویکرد CPTED، نظریه انتخاب منطقی، نظریه نابسامانی اجتماعی و جرم، نظریه کانون­های جرم­خیز، نظریه تراکم ساختمانی و جرم، نظریه و … ارائه شده است که در این نوشته بر نظریه رویکرد CPTED تاکید می­شود.

بررسی و تحلیل رویکرد C.P.E.D

عبارت CPTED اولین بار توسط سی.ری جفری، جرم­شناسی از دانشگاه ایالت فلوریدا با انتشار کتابش به همین نام به­­کار برده شد. در زمینه شهرسازی این رویکرد با بهره­گیری از ایده­های “اختلاط کاربری” در شهر و “چشمان ناظر بر خیابان” که در سال 1961 در کتاب تأثیرگذار “مرگ و زندگی شهرهای بزرگ امریکایی” خانم جین­جکوبز(پدر شهرسازی پست­مدرن) طرح شده بود، آغاز شد.

در دهه 60 میلادی برنامه و طرح­های شهری اولیه بر اساس رویکردCPTED  از اصلاحات کالبدی و فیزیکی(نسل اول) شروع شده و در دهه 90 میلادی بعد از نقد آن توسط متفکران شهری در سير تکامل از تمرکز بر کالبد کاسته و بر نقش ایجاد ارتباط میان ساکنین و تقویت حس جمعی(نسل دوم) تأکید شده و در نهایت در دهه اول قرن21 برای پایدار ماندن امنیت در محلات، وظیفه ایجاد و تداوم آن به خود  ساکنین(نسل سوم) سپرده شده­است.

برای رویکرد حاضر حوزه­هایی در نظر گرفته می­شود که بر اساس بیانیه انستیتوی ملی جرایم به دو بخش تقسیم می­شود: این دو بخش ابعاد “فیزیکی – کالبدی” و “فرهنگی- اجتماعی” را شامل می­شوند که در ادامه به تبیین هر کدام از آنها پرداخته می­شود.

الف) ابعاد فیزیکی – کالبدی:

از آنجا که وقوع جرم و انحرافات اجتماعی در فضاهای شهری نیازمند بستر و محیطی فیزیکی در شهر است، لذا وجود برخی ویژگی­ها در محیط­های فیزیکی شهری، آن­ها را به مکان­هایی جرم­خیز بدل می­کند.

تئوری­های مطرح شده در زمینه تأثیر علّی عوامل محیط فیزیکی بر روی رفتارهای اجتماعی به دو بخش تقسیم می­شود. یکی بر عوامل محیط طبیعی(آب و هوا، باد، دما، کوه و …) و دیگری بر عوامل محیط انسان ساخت و مصنوع به‌ویژه محیط­های شهری و تأثیر آنها بر رفتار انسانی تأکید دارد.

در واقع پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیط فیزیکی را می­توان این­گونه تعریف کرد: طراحی مناسب و کاربری موثر از محیط فیزیکی ساخته شده که منجر به کاهش پتانسیل جرم و ترس از جرم و ارتقاء کیفیت زندگی می­شود. در این بعد از رویکرد CPTED، بر مولفه­های تقویت قلمروها، نظارت طبیعی، کنترل دسترسی، تعمیر و نگهداری، حمایت از فعالیت­های اجتماعی، به­ عنوان راهکار تاکید می­شود.

مدافعان این بخش از رویکرد CPTED، معتقدند که محیط فیزیکی با مسدود کردن فرصت­های جرم می­تواند از وقوع آن پیشگیری کند و با ایجاد و تقویت موانع، وقوع جرم را مشکل­تر سازد. همچنین طراحی صحیح محیط فیزیکی می­تواند موجب تغییر رفتار و عادات مردم در جهت افزایش احتمال مشاهده­ مجرمان شده و از این طریق ترس از دستگیری را در وجود مجرمان بالا ببرد.

اگرچه طراحی اصولی محیط فیزیکی منجر به ناامن­سازی محیط جرم، به­عنوان یکی از مهمترین مولفه­های پیشگیری از جرم، می­شود، اما از طرفی دیگر طراحی نامطلوب و غیر اصولی محیط فیزیکی، همچون وجود فضاهای کور، فضاهای ناخوانا، راه­های‌فرار، فضاهای خلوت، فضاهای تفکیک شده و …، پتانسیل وقوع جرم و انحرافات اجتماعی را فراهم می­کند.

ب) ابعاد فرهنگی – اجتماعی:

برخی از متخصصین شهری، از جمله جامعه­شناسان شهری، راه اساسی پیشگیری از جرم در فضاهای شهری را “پیشگیری اجتماعی” می­دانند، که از طریق آموزش­های رسمی و غیررسمی تلاش می­کنند تا ساکنین با پایبندی به ارزش­ها و هنجارها به‌صورت خودانگیخته، در چارچوب فرهنگ، ارزش­ها و اعتقادات، کنترل و نظارت فضاهای شهری را به‌عهده بگیرند.

بعد از ظهور و تثبیت نظریات شهرسازان و معماران نسل دومِ رویکرد CPTED، بیشتر از بعد کالبدی و فیزیکی، بر ابعاد فرهنگی-اجتماعی و روانی تاکید شده است که بر بازدارندگی جرایم از طریق افکار و رفتار شهروندان و مجرمان مبتنی بر روانشناسی محیط توجه می­شود(پورجعفر و همکاران، 1387).

پارک­های شهری به عنوان محصول ساختار اجتماعی جامعه و بازنمود فیزیکی ایده­ها و ذهنیات فلسفی معاصر، فراتر از قطعات چمن­کاری یا درخت­کاری شده است. بنابراین پارک­های شهری بازنمودی از دیدگاه ایده­آل ما نسبت به ترکیب دو سطح منظر فرهنگی- اجتماعی و منظر طبیعی است.

در حوزه فرهنگی- اجتماعی رویکرد CPTED با تاکید بر توانمندسازی مردم و ایجاد فعالیت­های فرهنگی- اجتماعی در مکان­های برخوردار از پتانسیل­های جرم­خیزی می­توان میزان مشارکت و نظارت مردمی بر این مناطق را افزایش داد تا این مناطق با برخورداری از رفت و آمدهای مردمی(په پیاده و په سواره) عرصه­ای برای تعاملات اجتماعی و نظارت شهروندی گردند.

نتایج حاصل از تحقیقات نشان از آن دارد که آثار فرهنگی- اجتماعی پارک­های شهری علاوه بر کارکردهای مطلوب (برقراری تعاملات اجتماعی، گسترش فرهنگ شهری و شهروند سازی، پر کردن اوقات فراغت و غیره)، دارای تبعات نامطلوب(شکل گیری انواع جرائم شهری، گسترش فرهنگ ابتذال، دوستی‌های نامشروع و غیره) بسیاری است.

راهکارهای کلی برای ارتقای امنیت فضاهای شهری:

• فرهنگ­سازی اجتماعی
• تقویت فضاهای فرهنگی- اجتماعی
• تقویت فرهنگ جمعی
• مشارکت‌سازی اجتماعی
• حمایت از فعالیت­های اجتماعی
• همبستگی اجتماعی ساکنین
• آموزش و متخصصین شهرسازی و معماری
• اصلاح مقررات ملی ساختمان
• روند طراحی شهری و معماری
• تقویت قلمروهای طبیعی
• کنترل دسترسی­ها
• تعمیر و نگهداری (بهبود کیفیت محیطی)
• نظارت طبیعی توسط ساکنین
• قابلیت ارتباط با خارج از فضای موردنظر

راهکارهای جلوگیری از جرم در پارک­های شهری:

1. فرهنگ­سازی جهت تغییر نگرش مردم نسبت به مشارکت و نظارت بر محیط اطراف خود
2. فرهنگ­سازی جهت ارتقای اشتیاق مردم به گزارش و برخورد با تخلفات و جرایم
3. تاکید بر انجمن­های غیررسمی(NGO)، جهت فرهنگ­سازی و حل مشکلات پارک
4. ارتقاء حس مالکیت در شهروندان، جهت ارتقای حس مشارکت و نظارت
5. تقویت نشست و تجمع گروه­های مختلف در پارک
6. تاکید بر ایجاد و تقویت فعالیت­های شبانه­روزی
7. تامین روشنایی مناسب در شب، برای تمامی فضاهای موجود
8. تاکید بر چیدمان و مرزبندی صحیح فعالیت­ها و فضاها
9. طراحی و مدیریت مطلوب فضاهای مکث
10. تاکید بر خوانایی فضاها، به‌خصوص ورودی، خروجی و دسترسی­ها
11. اطلاع رسانی و نصب علائم هشدار دهنده در فضاهای با پتانسیل جرم­خیزی
12. تاکید بر ارتباط بصری میان فضاهای پارک(چشم ناظر)
13. تامین پارکینگ با تاکید بر ارتباط بصری میان پارکینگ و دیگر فضاهای پارک
14. پرهیز از فضاهای کاملا تفکیک شده
15. جانمایی و طراحی مطلوب مبلمان پارکی(میز، نیمکت و …)
16. تدوین ضوابط محیطی پیشگیری از جرایم در فضاهای شهری به‌ویژه پارک‌ها
17. جانمایی مراکز اقتصادی مانند دکه، کافه و دست­فروش جهت نظارت طبیعی
18. مرمت قسمت­های فرسوده­شده فضاهای پارک
19. حذف نقاط کور و فضاهای مرده و تقویت زوایای دید
20. تنوع کاربری­های و اختلاط آنها در سطح پارک
21. مکان­یابی مسیرهای پیاده در محل‌هایی با نظارت طبیعی
22. طراحی منظر مجموعه در جهت افزایش دید و نظارت عمومی
23. به‌کارگیری نیروی انسانی برای تأمین امنیت مثل نگهبان، پلیس و …
24. استفاده از امکانات سخت­افزاری مثل قفل­ها، دوربین­های مداربسته و …