سیاست زدایی جامعه مدنی آیا به ثبات قدرت می انجامد؟

اگرچه برخی معتقدند که تفاوتی میان اندیشه های سیاسی افلاطون و ارسطو وجود ندارد، اما به نظر می رسد گفتگو از اندیشه های سیاسی آنها، بحث پیرامون دو گفتمان متفاوت است.

اندیشه سیاسی افلاطون

برای افلاطون ثبات در همه ی امور و از جمله در امور سیاسی، هدف اولیه و اساسی است، زیرا از دیدگاه وی ثبات نشانه ی خیر است و تغییر ضرورتا به فساد و تباهی می انجامد.

با این ایده، افلاطون درصدد بود تا سیستمی ثابت را طراحی کند تا با قراردادن هرکس در جای خود، مانع از بروز تغییر در آنها شود. یکی از نتایج این تلقی را می توان در طبقاتی کردن سیاست دید. به عبارت دیگر سیاست زدایی کردن جامعه ی مدنی به نفع قراردادن یک طیف اندک از جامعه – فیلسوفان یا آنها که فلسفه آموخته اند- در راس سیاست و تصمیم گیری سیاسی برای اداره امور جامعه بود.

مبنای این ایده ی طبقاتی، درک متفاوت طبقات مورد نظر افلاطون از حقیقت، آزادی و عدالت بود. یعنی چون فیلسوفان-طبقات ممتاز- از جنس برترند و می توانند با قوه ی عقل خود حقایق را درک کنند، می بایست همواره در قدرت سیاسی بمانند. جنگاوران و بازوان نگهداری و نگهبانی جامعه نیز همواره در این مقام می بایست بمانند و از امتیازات آن بهرمند شوند و در نهایت مردم عادی بودند که می بایست بدون توجه به روابط قدرت، تنها در اندیشه ی تامین نیازهای اساسی و معیشتی باشند. در این صورت بنابه ایده های افلاطونی، ثبات بر جامعه در کل و مخصوصا بر حوزه ی سیاسی حاکم می شد.

ایده ی افلاطونی البته در مورد طبقه ی حاکم از فیلسوف شاه در عمل به شاهانی تغییر مکان داد که علاقه ای به فلسفه نداشتند و اگر هم به ضرورت می آموختند، ظاهری بود. از این رو، یک ساختار الیگارشیک یا مونارشیک جای آن را گرفت و نتوانست به هدف های تعیین شده برسد. در عمل هم طبقه ی فاسدی به قدرت رسیدند و هم ثبات نتوانست به انجام برسد و دچار تغییر گردید.

اندیشه سیاسی ارسطو

تجربه ی ارسطو در این زمینه متفاوت بود، زیرا هم دانش تجربی داشت هم از طبقه ی اشراف نبود.

فلسفه ی ارسطویی، تلاش کرد تا با تبیین ضرورت تغییر، هستی را از ثبات به حرکت درآورد. از دید او حرکت و تغییر مبنای پیشرفت و کمال است. بنابراین، وی منظومه ی ثابت افلاطونی را بر چهارچرخ سوار کرد و به حرکت در آورد. از دیدگاه او، فرد قبل از ورود به جامعه و از ابتدا سیاسی بوده و نمی توان انتظار داشت جامعه سیاسی نباشد. حتی جامعه ی سیاسی را مقدم بر فرد می دانست.

این ایده ی ارسطویی نه تنها گذر از سیستم مونارشیک و آنارشیک را در درون خود داشت، بلکه با وارد کردن اراده ی مردم در تعیین حاکمان و نظارت بر رفتار آنها و حتی در صورت لزوم انقلاب کردن مردم، دموکراسی و جمهوری را در حوزه ی سیاسی نهادینه می کرد. از این رو، سیاست زدایی از جامعه ی مدنی به عنوان هسته ی اصلی دموکراسی و جمهوری، از دیدگاه او نه تنها امکان پذیر نبود، بلکه موجب فساد سیاسی می گردید.

از این رو است که برخلاف هواداران دموکراسی و جمهوری در گذشته و اکنون، محافظه کاران و اقتدارگرایان، همواره برای تثبیت مقام و موقعیت خود، تلاش کرده اند تا با ایجاد روشهای مختلف ارعاب و خشونت، از جامعه ی مدنی سیاست زدایی کرده و آنها را به منافع درخود –تلاش برای کسب موقعیت به منظور تامین اهداف شخصی بدون داشتن آگاهی لازم اجتماعی و طبقاتی- مشغول دارند. اما همواره برای همه ی محافظه کاران و اقتدارگرایان این موضوع مسئله ساز و بحران زا بوده است که آیا می توان با سیاست زدایی از جامعه ی مدنی، به تثبیت قدرت و تداوم سلطه بر جامعه دست یافت؟

به نظر می رسد که پاسخ به این سوال اگرچه قدری پیچیده می نماید اما یک پاسخ اولیه و اساسی و در عین حال کوتاه دارد و پاسخ منفی است. زیرا منابع تغییر به قدری در پیرامون ما و نظام های سیاسی وجود دارند که حتی در صورت مقاومت شدید در برابر منابع خارجی تغییر، قدرت از داخل با بحران مواجهه می شود و وجه فاسد بودن عناصر، بر سیستم غلبه خواهد کرد. این آموزه ی ارسطویی که انسان ذاتا موجودی سیاسی است نیز می تواند به این معنی باشد که سلب اختیار فرد از حقوق سیاسی اش، در نهایت به معنی آن نیست که فرد از آن عبور می کند یا از آن چشم می پوشد. دموکراسی در وجه اجتماعی و سیاسی آن، حتی با در نظر داشت مشکلات ساختاری و انتقادهای وارد بر آن ضروری به نظر می رسد.

منبع

هفته نامه دەنگی کردستان شماره ۹۱، شنبه ۳۰ شهریور