شبکه‌های واقعی؛ فرصتی که تهدید شد

شبکه‌های واقعی؛ فرصتی که تهدید شد ظهور فضای مجازی با اتکا بر سخت‌افزار و فنّاوری‌های نوین اطلاعاتی و ارتباطی در کنار جهان واقعی، معادله‌ی الگوهای ارتباطی را بر هم زده و امکان وارد شدن به این جهان، فارغ از امتیازات و تعصبات نژادی، قدرت اقتصادی یا نیروی نظامی را برای تمامی انسان‌ها فراهم می‌آورد. فضای مجازی یا سایبری را می‌توان به سرزمینی دارای زندگی‌ها و جامعه‌ها قلمداد کرد که واقعیت فیزیکی اهمیت خود را ازدست‌داده است. در حقیقت با حضور درفضای مجازی، این فضا جایگزین زندگی واقعی می‌شود.شبکه‌های اجتماعی متشکل از افراد یا سازمان‌هایی هستند که توسط یک یا چند نوع علاقه‌ی خاص به هم گره‌خورده‌اند؛ وابستگی‌هایی مانند دوستی، خویشاوندی، منافع مشترک، تبادل مالی، علاقه به یک موضوع و باورهای مشترک.

دانش و هنر تجزیه‌وتحلیل شبکه‌های اجتماعی و تحلیل تئوری‌های موجود نشان می‌دهد که اصلی‌ترین نکته در هر شبکه‌ای، روابط است. شبکه‌های اجتماعی در بسیاری از سطوح فعالیت می‌کنند و تز خانواده تا سطح کشورها و بین‌الملل، نقش مهمی در تعیین راه‌حل مشکلات یا ایجاد آنها دارند.

صدها سایت و شبکه‌ی اجتماعی آنلاین موجود است که هرکدام از آن‌ها تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با یکدیگر دارند. برخی از مشهورترین این سایت‌ها عبارت‌اند از:

فیس بوک، توئیتر،واتس‌آپ، وی چت، لاین و تلگرام و… سایت شبکه اجتماعی آنلاین مبتنی بر تلفن همراه و ویندوز که امروزه در گوشی‌های هوشمند هر شهروندی می‌توان اثری از آنها پیدا کرد. این پیام‌رسان‌های موبایلی که بعضاً تا حد یک شبکه‌ی اجتماعی نیز پیشرفت کرده‌اند، امروزه نقش مهمی در تغییر سبک زندگی مردم و تأمین نیازهای اطلاعاتی، سرگرمی، ارتباطی و غیره شهروندان را بر عهده‌دارند.

انگیزه‌ها و علل حضور کاربران در تولید محتوا و به اشتراک‌گذاری در شبکه‌های اجتماعی متفاوت است که برخی از آنها عبارت‌اند از: دیده شدن، جزئی از وب بودن، مشارکت، تولیدکننده‌ی محتوا به‌جای مصرف‌کننده‌ی صرف، ارتباط از طریق به اشتراک‌گذاری منابع، کمک گرفتن از نظرات دیگران برای بهبود آثار، استفاده از فضای موجود در پایگاه، انگیزه‌های شخصی و فکری و گسترش محیط جدید و استفاده از فایل‌های دیگران.

اهداف ایجاد شبکه‌های اجتماعی برای کاربران شبکه‌ها نیز شامل: ايجاد سرگرمي براي کاربران، گذراندن وقت به‌منظور پر کردن اوقات فراغت يا غير فراغت، پيدا کردن دوستان قديمي يا آشنا شدن با دوستان جديد، از بين نرفتن ارتباطات به‌ظاهر انساني بين کاربران در سرتاسر دنيا، هميشه آنلاين بودن و باخبر بودن از احوال دوستان و آشنايان و ارضای حس کنجکاوی استفاده‌کنندگان است.

البته اهداف مهم‌تر و پنهانی نیز برای ایجاد شبکه‌های اجتماعی وجود دارد که عبارت‌اند از: کسب درآمد و تحصيل سود سرشار ناشي از گرفتن تبليغات و فروش فضاي مجازي، تخليه‌ی اطلاعاتي کاربران واقعی، کسب اطلاعات رايگان آماري از جوامع مجازي به‌منظور تکميل پايگاه داده‌ها، پيشگيري و يا جلوگيري از اقدامات تروريستي در کشورهاي ميزبان اين شبکه‌ها، تهاجم فرهنگي يا ترغيب براي مبارزه‌ی نرم با کشورهاي توسعه‌نیافته و نظام‌های ضد امپریالیستی و تبديل کره زمين به آکواريومي که در کنترل آنها باشد و انجام اقدامات لازم در مواقع ضروري.

اما مزیت این شبکه‌های اجتماعی چیست و چه نفعی برای کاربران دارند: می‌توان ارائه‌ی خدماتی مانند چت، وبلاگ نویسی، ایمیل، پیام‌های فوری، ویدیو، اشتراک‌گذاری فایل، به اشتراک‌گذاری عکس و غیره، ساخت یک پایگاه داده از کاربران که باعث می‌شود تا کاربران دوستان خود را بیابند درعین‌حال اجتماعات مختلفی هم ‌شکل می‌گیرند.آزادی بیان و عدم پرداخت هیچ‌گونه هزینه برای عضویت، به اشتراک‌گذاری علاقه‌مندی‌ها، ترکیب‌سازی‌های جدید برای گرفتن اطلاعات و ارتباطات، از قبیل اتصال به تلفن همراه و اضافه کردن ویژگی‌های جدید براساس نظرات کاربران را می‌توان ازجمله این مزیت‌ها برشمرد.

همچنین ایجاد جوامع و گروه‌های مختلف، فراهم کردن شرایطی برای ملاقات با افراد غریبه یا کسانی که به زمینه‌های مختلف موردنظر افراد نزدیک هستند به موفقیت کاری کاربران خود کمک می‌کند. دوست‌یابی و یافتن دوستان قدیمی، تشکیل گروه‌های مختلف ازجمله گروه‌های خانوادگی، ترویج فرهنگ کشورها و ملت‌ها، ساختن برنامه‌های تحت وب و تشویق دیگران به نصب آنها در صفحه‌ی خود، تقویت زبان‌های قومی، ملی و همچنین زبان انگلیسی و تقویت همگرایی و انسجام اجتماعی و ملی از مزیت‌های مهم شبکه‌های اجتماعی است.

معایب و مشکلات شبکه‌های اجتماعی تا حدودی سلامت روحی و روانی مردم را تحت تأثیر منفی خود قرار داده که به‌اختصار برخی از این مشکلات عبارت‌اند از: فقدان حریم خصوصی و ریسک‌های مرتبط با ایمنی و امنیت اجتماعی، مسائل و مشکلات مرتبط با موضوعات حقوقی و قانونی و خلأهای قانونی این حوزه، اطلاعات مشکوک و آلوده و انحراف فکری کاربران، ناتوانی در مدیریت زمان فردی و حرفه‌ای، تأثیر منفی بر بهره‌وری و تعادل زندگی و کار افراد و موانع فرهنگی و مشکلات ناشی تهاجم فرهنگی.

علاوه براین، عدم آموزش و حرفه‌ای نبودن کاربران، احساس کاذب دانایی و آگاهی، مشکلات جسمی و بیماری‌های مرتبط با بینایی و ستون فقرات و…، آسیب‌پذیری در برابر کرم‌های شبکه‌های اجتماعی و مشکلات آن، سرقت هویت، نفوذ  به سیستم‌های شخصی، نشت داده‌ها و اطلاعات خصوصی، لینک‌های كوتاه شده‌ی بدافزاری، شناسایی افراد ارزشمند از سوی سرویس‌های اطلاعاتی، جعل درخواست، جعل هویت، اعتماد نابجا، افزایش شکاف بین نسلی، کاهش ارتباطات رودرروی انسانی در خانواده، پرخاشگری، کم‌تحملی، تصمیم‌گیری عجولانه، بی‌قراری، افزایش روابط خارج از چارچوب زناشویی، ریسک‌های اقتصادی، کاهش میل به مطالعه و موارد دیگر را می‌توان ازجمله معایب و مشکلات استفاده‌ی نادرست از شبکه‌های اجتماعی دانست.

بدیهی است شبکه‌های اجتماعی شمشیر دولبه‌ای هستند که می‌توانند هم منشأ خیر و نفع جمعی و هم مشکلات فراوان فردی و اجتماعی شوند و لازم است برای مدیریت درست استفاده از آنان، افراد به سواد و مهارت رسانه‌ای لازم مجهز شوند.

ضروری است نهادهای فرهنگی و آموزشی ازجمله نهاد خانواده، رسانه‌های جمعی، آموزش‌وپرورش، کانون پرورش فکری، نظام آموزش عالی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و سایر نهادهای مرتبط، نهضت بزرگی را تحت عنوان آموزش سواد رسانه‌ای برای ایجاد توان مدیریت افراد بر استفاده درست از رسانه‌ها بالاخص شبکه‌های اجتماعی موبایل محور ایجاد نمایند تا بیش از این جامعه ایرانی دستخوش آسیب‌های فراوان این فنّاوری‌های نوین ارتباطی نشود.