نوروز، تکرار زیبایی در فرهنگ کوردهادر این روزها که جهان، در کش و قوس مسائل سیاسی است مردم مناطق کوردنشین در تلاشند که خود را برای برگزاری جشن نوروز آماده کنند.از دیرباز تاکنون، هر منطقه ای با آداب و رسوم و ویژگی های خاص خود شناخته میشود و مردمانی که در طول تاریخ در نقاط […]
نوروز، تکرار زیبایی در فرهنگ کوردهادر این روزها که جهان، در کش و قوس مسائل سیاسی است مردم مناطق کوردنشین در تلاشند که خود را برای برگزاری جشن نوروز آماده کنند.از دیرباز تاکنون، هر منطقه ای با آداب و رسوم و ویژگی های خاص خود شناخته میشود و مردمانی که در طول تاریخ در نقاط مختلف سکنی گزیدهاند با توسل به این آداب خود و با حفظ و پیراستن آن تلاش کرده اند، ادامه دهنده منش گذشتگان و نیاکان خود باشند.
کوردستان نیز به دلیل سابقه تاریخی طولانی خود، مهد این رسوم کهن بوده است و باشنده گان آن در دل خود گنجینههای کاملی از این رسوم را نهفته دارند که باید با برجسته کردن آنها نسبت به حفظ و احیای آداب قدیمی در این منطقه همت کرد.
این موضوع بویژه در آستانه سال نو و عید نوروز می تواند فرصت مناسبی برای معرفی مهمترین و زیباترین آداب و رسوم این منطقه باشد تا گردشگران و مسافران با استفاده از این اطلاعات، شناخت بیشتری از کوردستان پیدا کنند، از سوی دیگر این مسئله می تواند منجر به جذب و جلب هر چه بیشتر توریست به کوردستان شده و در نهایت رشد صنعت گردشگری منطقه را به دنبال خواهد داشت.
نوروز پیشنهای به درازای تاریخ
هر چند بسیاری از آداب و رسوم مردمان این دیار در گذر سال ها به بوته فراموشی سپرده شده است، اما با این وجود، هستند کسانی که هنوز و پس از سالها اجازه نداده اند زنگار غربت و فراموشی بر دل های آنها بنشیند تا دیگر اشاره و توجهی به این آداب نداشته باشند.
جشن نوروز (آغاز سال نو و فصل شکوفایی طبیعت) به همراه جشن مهرگان (که آغاز فصل خزان و سرما است) از بزرگترین جشن های ایرانیان به شمار می آید که تجلیل و پاسداشت آن ریشه در تاریخ کهن دارد. هرچند از پیشینه تاریخی آن، مکتوب بسیار دقیقی در دست نیست اما بیشک جشن نوروز سابقهای بسیار کهن در میان اقوام مختلف جهان به ویژه کوردستان دارد.
در باور شهروندان کوردستانی، بهار یادآور قیام «كاوه آهنگر» است كه از ظلم و ستم ضحاك، به عنوان نماد تباهی و پلیدی، به تنگ آمده و ملتی را با به بندكشیدن به روشنایی رهنمون کرد.
به همین دلیل، كوردها ترجیح میدهند نخستین روز از بهار را به نشانه رهایی از ظلم و بندگی، به آغوش طبیعت، زیباترین جلوه قدرت حق پناه ببرند. مردم كردستان تحویل سال و آغاز بهار را با روشن كردن آتش كه نمادی از سوزاندن بندهای اسارت و كهنگی است، جشن میگیرند. البته امروزه بسیاری از صاحب نظران نیز این موضوع را نیز جزوی از افسانه میخوانند و بر این باورند که نوروز تنها به معنای نو شدن و زنده شدن طبیعت است.
در افسانه های کوردی خواستگاه این جشن را به کیومرث نخستین پادشاه پیشدادی نسبت داده اند.کیومرث به گویش کردی«کی موروس» است که در کوهستانهای «رواندز» با اهریمن جنگ می کند و بر او پیروز می شود به فرخندگی این پیروزی دستور می دهد در ستیغ کوه ها آتش برافروزند و خبر پیروزی را به همه جا برسانند و به مدت نه روز این جشن را ادامه دهند و به این مناسبت آن را«جه ژنی نه روژ» یا جشن نه روز نامیدند.
آئین نوروز
در ایام نوروز بخش عمدهای از مردم ضمن تفریح وشادی، مسافرت، دید و بازدید به برگزاری آداب ورسوم دیرینه ی آن می پردازند و زیبایی وآراستگی و رازآلودگی زمین و بهار شعور شعرا وسخنواران را به خود مشغول می کند.
عید در ادیان
واژه عید از واژگان قرآنی بوده ویکبار در قرآن کریم ذکر شده است:عیسی پسرم مریم گفت پروردگارا! از آسمان خوانی برما فروفرست تا عیدی برای اول وآخر ما باشد ونشانهای از جانب تو ومارار روزی ده که تو بهترین روزی دهندگانی (المائده 114)
عید از ریشه (ع و د) بوده وفراهیدی (170 ه ق ) در قدیمی ترین معجم عربی می نویسد (عید یعنی هر روزی که زمان گردآمدن مردم باشد … وگفته شده از این روعید نامیده شده که مردم به آن عادت می کنند راغب اصفهانی می نویسد «آنچه که یکی پس از دیگری تکرار می شود »بنابراین وجه تسمیه ای واژه عید در تکرار شدن یک مناسبت می باشد زیرا ریشه ع و د در زبان عربی به معانی رجوع کردن و بازگشتن است، به قول مولوی کورد:
ههرکه سی تهوه لود دوو بارش نیهن
ئهلبهت سهعادهت سیتارهش نیهن
در این میان واژه نوروز نیز در زبان پهلوی به صورت (نوکروچ NOKROC آمده است که مرکب از دو جزء بخش اول نوک به معنی نو وجدید وتازه وبخش دوم به معنی روز تازه ونو یوم الجدید را دارد که درعربی به صورت (نوکروز) و(نیروز ) و (نیریز) به کار رفته است نوروز از مراسم بسیار کهن ایرانیان آریایی نژاد است که اگر چه از این جشن ومراسم آن در اوستا سخنی نرفته است. ساسانیان نوروزرا بسیار با اهمیت می دانستند در آن روز مردم دست از کار می کشیدند وتا غروب به شادی وسرور می پرداختند .
نوروز در کوردستان
در کوردستان، فصلزمستان را به چله بزرگ، چله کوچک، خاتون زهم هریر و برادران سیاح تقسیم کردهاند، اسفند یا به اصطلاح زبان کوردی «مانگی رهشهممه» از راه میرسد و همانطور که از نامگذاری این ماه مشخص است یعنی آب شدن برف بر روی کوهها و دشتهاست و در این ماه زمین در حال رویش و زنده شدن دوباره است و همانطور که همگان اشراف دارند در آغاز روزهای 5 تا پانزدهم اسفند ماه مراسم روز نوروز در بسیاری از روستاها و شهرهای کردنشین برگزار میشد اما امروزه این آداب و سنن در گذر زمان به دست فراموشی سپرده شده و تنها در برخی از روستاها برگزار میشود.
نو شدن زندگی
بخش عمده ای ازآداب و روسم رفتار های معمول در جریان مراسم نوروزی که سبب میشوند سرود وشادی لایههای مختلف جامعه را فرا بگیرد نه تنها تضادی با مقاصد شریعت ندارند بلکه در بسیاری از موارد همسو نیز میباشد خانه تکانی ونظافت کلی محل زندگی، پوشیدن لباس نو وخوش رنگ، پاکیزگی وآراستگی وسیروسفر، تفریح وشادی عمومی دیدوبازدید شادمانه جمع شدن خانواده ها صله رحم ومراسم دوستانه بخش ودلجویی ابراز محبت وهدیه دادن وهدیه گرفتن ودعا و آرزوی موفقیت برای یکدیگر به فراموشی سپردن کینهها وکدورتهای دیرینه و برقراری دوستی های تازه وایجاد انس والفت بین طبقات مختلف جامعه و همگی جزء رسوم وعادات پسندیده و رفتارهای سازنده بوده که با عقل وشرع کاملاً سازگارند ودرازی این ایام با گرمابخش به محافل ومجالس نقش موثری در همگرایی اجتماعی ایفا می کنند.
برنامههای نوروزی در کوردستان
در گذشته برنامههای متنوعی برگزار شده است اما امروز باتوجه به تغیر سبک زندگی مردم و تغیرات فرهنگی حاکم بر جامعه بسیاری از این آداب و رسوم به دست فراموشی سپرده شده است یکی از این برنامههای که در حال فراموشی است مراسم کهن «کوسه گری» است که بازهم در میان بسیاری از روستاهای کردستان به صورت نمادین در میان جوانان روستاها برگزار میشود.مراسم کوسه گری توسط 2نفر اجرا می شد یکی کوسه و دیگری زن کوسه.کوسه و زن کوسه(که البته هر دو مرد بودند) لباس های مضحکی می پوشیدند و به شکلی خنددار خود را آرایش می کردند و در کوچه ها و معابر راه می افتادند و با حرکات خود موجب شادی خنده اهالی می شدند. این مراسم هم اکنون در اغلب نقاط منسوخ و فراموش شده است.
میر نوروزی
در ایام عید مردم کسی را به عنوان میر نوروزی انتخاب می کردند و وی چند روز بر آنان حکم میراند و در مورد مسائل مختلف احکام جالب و خنده داری صادر می کرد و باعث خنده و سرگرمی مردم میشد. نحوه برگزاری این مراسم بدین شکل بود که عدهای ازمردم به خصوص جوانان دورهم گرد میآمدند و یکی را از میان خود به عنوان میر نوروز انتخاب می کردند و بزرگان شمشیر و علامت و لباس و تخت خود را به عنوان سپرده نزد گروه میر نوروزی می گذاشتند. پس ازآن میر نوروزی بر تخت می نشست و هر فرمانی که می داد باید اجرا می شد.
دراین میان امیر جدید فرمان های عجیب و غریبی صادرمی کرد و درچند روزی که حکومت دست میر نوروزی بود، مردم به شادی و نشاط مشغول بودند. البته در کنار این خنده ها انتقاد از حاکمان وقت نیز چاشنی کار می شد. این مراسم در اغلب نقاط ایران نیز اجرا می شده است و حافظ بدان اشاره کرده است:
سخن در پرده می گویم، چو گل از پرده بیرون آی
که بیش از پنج روزی نیســت، حکم میــر نوروزی
مراسم میرنوروزی علاوه بر این که نمایشی برای سرگرم کردن مردم بوده، نوعی پیام رسانی به حکام نیز در آن مستور و در واقع میر نوروزی کنایه ای به رفتارهای گاها نابخردانه حاکمان بوده است.
- نویسنده : فردین کمانگر
