مقدمه

خواستن و اقدام به تغییر و حرکت به­ سوی تکامل جهت بهتر شدن، آرمان و لازمه هرگونه توسعه­ ای ازجمله توسعه پایدار شهری است. در همین راستا اندیشمندان و متخصصین شهری از همان آغاز پیدایش شهرها در پی تدوین نظریاتی برای ارائه راهکارهای مطلوب بودند. به ­طور کلی فارغ از اصول و نظریات شهرهای باستانی نظریات ارائه شده را می ­توان در قالب سه پارادایم سنتی، مدرن و پست ­مدرن تقسیم ­بندی نمود.

در شهرهای سنتی فارغ از مشکلات زیرساختی و بهداشتی(آسایش)، فضاهای عمومی شهر که ارتباطی همسو و پایداری با شاخصه ­های فرهنگی-اجتماعی و زیست ­محیطی داشتند(آرامش) بعنوان یکی از مهمترین اجزای ساختار شهر از اهمیت ویژ ه­ای برخوردار بودند. از جمله فضاهای نیمه عمومی شهرهای سنتی می­ توان به کوچه‌های ارگانیک که همزمان با نقش دسترسی دارای نقش فرهنگی-اجتماعی پررنگی بوده ­اند اشاره نمود.

در دوران معاصر با غلبه پارادایم شهرسازی مدرن و افزایش بی ­رویه جمیت و رشد غیر­معمول کالبدیِ شهر، ساکنین شهرها از طرفی هر روز بیشتر از پیش از طبیعت و شاخصه­ های زیست­ محیطی دورتر می­ شدند و از طرفی دیگر برخی ازمهمترین فضاهای شهر، همچون کوچه ­ها، نقش فرهنگی-اجتماعی خود را از دست دادند.

امروزه بر اساس اصول شهرسازی پست­ مدرن در راستای برطرف کردن مسائل فوق، از مهمترین ابعاد نظریه توسعه پایدار می­توان به مربع پایداری (فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیست­محیطی) که نسبت به فضاهای عمومی شهر رویکردی فضایی فرهنگی-اجتماعی دارد، اشاره نمود.

فضاهای عمومی شهر

در شهرسازی پست­ مدرن فضاهای عمومی مکان تجمع تمام اقشار جامعه و محل بروز و ظهور رفتارهای جمعی و تعاملات فرهنگی-اجتماعی است و بدون شک نقش انکار ناپذیری در هویت بخشی به شهر دارد. فضاهای عمومی در برگیرنده ­ی نشانه­های سلامت و یا بیماری شهر است، چنانچه  فضا های عمومی نامفهوم ، نارسا و عاری از حیات باشند، ارتباط مردم با آن دشوار می شود و در نتیجه درک و دریافت شهر با اشکال مواجه می شود.

فضاهای شهری مرده، باز و بی­ انتهای دوران مدرن، بعد از غلبه پارادایم شهرسازی پست مدرن جانی دوباره گرفته و به صورت پویا، محصور و سرزنده تحقق می­ یابند.

بر اساس شهرسازی پست­ مدرن، فضاهای سبز شهری یکی از مهم ترین فضاهای عمومی شهری هستند که می­توانند تعادل بین شهرنشینی و طبیعت­­ گرایی را بازآفرینی کنند و جایگزینی برای متغییرهای زیست­ محیطی از دست رفتۀ شهرهای مدرن باشند.

اگر چه امروزه بر اساس پارادایم ­های علمی و متغییرهای عملی(تجربی) افزایش سرانه و کیفیت فضاهای سبز شهری از عوامل توسعه ­یافتگی شهرها هستند، اما به دلایلی همچون هزینه بالای اراضی شهری و زیرساخت­ها، نگهداری و تعمیر، نبود زمین مطلوب جهت احداث پارک و غیره ، شهرداری و نهادهای مربوطه توان و یا تمایلی به احداث و یا توسعه فضاهای سبز شهری ندارد.

از دیگر فضاهای شهری مهم، می­توان به کوچه ­های شهری در مقیاس محلی اشاره نمود که از پتانسیل­‌های حیاتی جهت ارتقاء تعاملات فرهنگی-اجتماعی در محلات شهری هستند. اگرچه کوچه ­ها در شهرهای سنتی و بر مبنای شهرسازی سنتی و بومی یکی از مکان­های شهری جهت تعاملات فرهنگی-اجتماعی بود، اما امروزه بخاطر غلبه پارادایم مدرن بر شهرسازی معاصر جوامع توسعه نیافته، کوچه­ های شهری از طرف مردم و مسئولین به­‌حال خود رها شده و تنها در نقش مسیر عبوری و دسترسی به کاربری ­ها دیده می­ شود.

آرمان (حقیقت) کوچه­ های سبز

بر اساس اصول نظریات شهرسازی پست­مدرن و مطالب ارائه شده فوق، با ادغام فضاهای سبز شهری با کوچه­‌های شهری می­توان بخشی از مسائل مرتبط با فضای سبز و کاهش تعاملات فرهنگی-اجتماعی را برطرف نمود. به عبارتی دیگر در راستای حل مسایل زیست ­محیطی و بازآفرینی شاخصه ­های فرهنگی-اجتماعیِ از بین رفته در مقیاس محلی، کوچه ­های سبز می­توانند یکی از راهکارهای مطلوب و قابل قبولی باشند.

با اجرای این راهکار کوچه­ های خشک و بی ­روح برگرفته از تحقق نظریات شهرسازی مدرن، می­ توانند تبدیل به مکان­ هایی سرزنده، شاداب و پویا با پتانسیل توان ارتقاء شاخص­های فرهنگی-اجتماعی شوند.
کوچه­ های سبز شهری از طرفی به عنوان مکانی جهت تعاملات فرهنگی-اجتماعی برای ساکنین کوچه، و از طرفی دیگر به عنوان فضای سبز شهری در مقیاس واحدهای همسایگی(کوی) می­توانند نقش مهمی در توسعه‌یافتگی شهرهای امروزی داشته باشند.

کوچه­ های سبز شهری با تاکید بر اصول شهرسازی سنتی و بومی ایران، می ­توانند همچون گذشته مکانی جهت ارتقاء شاخصه­ های فرهنگی و اجتماعی برای ساکنین باشند.

تحقق (واقعیت) کوچه ­های­ سبز

در راستای تحقق و اجرایی کردن انگاره فوق (کوچه­ های سبز)، می­توان مبتنی بر اصول شهرسازی پست ­مدرن بر سرمایه­ های فرهنگی و اجتماعی ساکنین کوچه همراه با مدیریت مسئولین و نهادهای دولتی و رسمی تاکید نمود. از طرفی دیگر می ­توان بر توان و قدرت مسئولین و نهادهای دولتی و رسمی با همکاری ساکنین کوچه تاکید نمود.

به طور خلاصه می­توان جهت تحقق و اجرایی کردن کوچه­ های سبز از روش­های ذیل بهره برد:

• تحقق غیررسمی و خودجوش توسط ساکنین کوچه، با مدیریت و نظارت مسئولین مرتبط.

• تحقق رسمی و قانونی توسط مسئولین مرتبط، با همکاری ساکنین کوچه.

لازم به ذکر است که جهت تحقق کوچه­ های سبز، نباید نهادهای غیررسمی و نهادهای مردمی همچون NGOهای فرهنگی غفلت نمود. در مراحل فوق نهادهای دولتی با کمک NGOهای فرهنگی اقدام به فرهنگ­ سازی در راستای ارتقاء حس مشارکت ساکنین کرده و سپس ساکنین در کوچه­ های خود اقدام به سطح­ سازی، فضاسازی، چمن­‌کاری، درخت­کاری و گل­کاری نموده و مسئولیت آبیاری و نگهداری آن را بر عهده خواهند گرفت.

اردیبهشت 97

منابع

مجیدی، سیدیاسین، 1395، کوچهِ سبـز؛ راهکار معضلات فضای سبز شهری،  ماهنامه بوکان، شماره 4، صفحه 41