خانواده، یکی از مهمترین نهادهای اساسی جامعه و شکلدهنده شخصیت افراد است و از جمله عوامل بسیار موثر بر شکوفایی، رشد و اعتلای خانواده است. خانواده بافتی است که فرزندان در آن یاد میگیرند و رشد و تحول پیدا میکنند. گلدن برگ (2010) در کتاب خانواده درمانی، خانواده را واحدی زیستی ، اجتماعی و بنیادی در جامعه تعریف کرده است که از دو یا چند نفر تشکیل شده است و دارای نظام عاطفی پیچیدهای است که چند نسل را در بر میگیرد و وجه تمایز آن با سایر نظامهای اجتماعی در وفاداری ، عاطفه و دایمی بودن عضویت در آن است که اعضای آن باهم زندگی میکنند و یکی از رسالتهای خطیر آنها فراهمسازی زمینههای مناسب و اشتراک مساعی برای مراقبت و تربیت فرزندان است و همچنین خانواده نزدیکترین و مداومترین ارتباطات اجتماعی را در بین اعضا خانواده فراهم میسازد. بنابراین، خانواده به عنوان اساسیترین واحدهای اجتماعی است که بنای آن بر الفت، همدلی و همدمی متقابل استوار است و روابط آن بر مودت و مهربانی و احسان به همدیگر پایهگذاری شده است. والدین موظفاند در خانواده شرایطی به وجود آورند تا فرزندان در ابعاد جسمی ، روانی ، اجتماعی ، اخلاقی و … رشد و تکامل یابند؛ زیرا آموختههای مستقیم و غیرمستقیم در خانواده بر سلامت و بهداشت روان آنها تأثیر میگذارد. منظور از بهداشت روان: سازگاری فرد با خود و با محیط خود و استفاده مناسب از تواناییها و قابلیتها خود در مواجهه با محیط زندگی تعریف شده است. انجمن بهداشت روانی کانادا ، بهداشت روانی را “توانایی سازگاری با دیدگاههای خود ، دیگران و رویارویی با مشکلات روزمره زندگی” معرفی کرده است. بهداشت (سلامت) ، تمام ابعاد جسمی ، روانی ، اجتماعی و معنوی را در بر میگیرد که اگر فرد در یک بعد یا چند بعد با مشکل روبرو شود، سایر ابعاد تحت تأثیر قرار میدهد و عملکردهای فردی و اجتماعی و … را میتواند به شدت تحت تأثیر قرار بدهد که میتواند منجر به اختلال و کژ کاریهای فردی و اجتماعی شود. از این رو چون بهداشت روانی رابطه مستقیمی با “عملکرد فردی – اجتماعی” و آسیبهای روانی – اجتماعی” دارد، از اهمیت شایانی برخوردار است و روانشناسان افرادی را از نظر روانی سالم میدانند که تعادلی میان رفتارهای خود با دیگران برقرار سازند و از مهارت و کنترل لازم در مواجهه با مشکلات داشته باشد
برنامههای متعدد بهداشت روانی در خانواده را میتوان در سه بعد ” توجه به زمینههای شکلگیری رفتار مطلوب، پیشگیری از رفتارهای نامطلوب، و درمان و توانبخشی افراد آسیبدیده” مورد توجه قرار داد. این سه بعد در برگیرنده تمام اهداف و فعالیتهای بهداشت روانی است و بر همین اساس توجه به بهداشت روان خانواده را میتوان در ابعاد زیر تقسیمبندی کرد.
1- تلاش در جهت تقویت نقاط مثبت و اصلاح ضعفها: در کانون خانواده والدین و سرپرستان لازم است توجه ویژهای به تقویت توانمندیها و قابلیتهای افراد خانواده داشته باشند به این معنا که در مواقع مناسب اقدامات لازم برای اصلاح و یا کاهش و حتی خاموشی رفتارهای نامطلوب داشته باشند. البته ناگفته نماند روانشناسی به همان حدی که به نا تواناییها و ضعفهای بشری اهمیت میدهد، امروزه بیشتر به تواناییها و قابلیتهای آنان اهمیت میدهد. به عبارت دیگر، به همان میزان که در اندیشه رفع خسارات است، در فکر تقویت تواناییها و قابلیتهای افراد نیز است.
2- پیشگیری از بروز اختلالات و ناهنجاریهای رفتاری و روانی: در خانواده ضرورت دارد که برای جلوگیری از بروز اعمال و رفتارهای نامناسب و بعضاً ناهنجاریهای رفتاری و روانی در بین اعضا خانواده در صورت داشتن علم کافی و شرایط مناسب اقدام مناسب پیشگیرانه باید داشته باشند، در غیر این صورت باید با مشورت گرفتن از افراد متخصص در این حوزهها راهکارهای پیشگیرانه مناسب را داشته باشند.
3- درمان به موقع و سریع اختلالات روانی: چنان که در خانواده شاهد بروز و وقوع اختلالهای رفتاری و روانی افراد خانواده باشیم، باید بدون تعلل برای جلوگیری از وخامت اوضاع و شرایط به وجود آمده به افراد متخصص مراجعه کرده و جویای درمان لازم باشیم و نسبت به کاهش بحرانهای به وجود آمده تلاش مناسب انجام بگیرد.
4- توانبخشی به افراد آسیبدیده: توانبخشی مجموعه اقدامات و فعالیتهای پیگیرانه، هماهنگ و زمانبندی شده خدمات حرفهای و اجتماعی پس از بحران است که به قصد ارتقاء سطح سلامت و زنـدگی افراد آسیبدیده، کاهش سطح آسیبپذیری و احیاء مجدد شرایط سلامتی شخصی و اجتماعی بهکاربرده میشود.
بنابراین از جمله عوامل مؤثر در شکلگیری رفتار مناسب در افراد ، خانواده است که در رشد شخصیت و تعادل روان و تأمین بهداشت روانی سهم به سزایی دارد و عدم تأمین آن آسیبهای شدیدی بر پیکره خانواده و جامعه وارد میکند. علیرغم تمام پیشرفتها و تسهیلات، مسئله بهداشت روانی در خانوادهها و جوامع رو یکی از بزرگترین مشکلات پیش روی خانوادهها است که لازم است مورد توجه برنامهریزان و سیاستگذاران حوزههای فرهنگی و اجتماعی قرار بگیرد و راهکارهای عملیاتی مختلفی تنظیم و ارائه گردد اما آنچه که میتواند به عنوان یک قدرت برتر برای بهداشت روان در خانواده وجود داشته باشد و ضروری است، ارتقای آگاهی و دانش والدین نسبت به این امر خطیر است. لازم است این موضوع بیش از پیش در سیاستگذاریها و برنامههای بهداشت روان خانواده لحاظ شود و از این طریق با غنیسازی دانش خانوادهها در حوزههای رفتاری و شخصیتی بتوان گامهای اساسی در راستای پیشگیری از پیدایش بیماریهای روانی و سالمسازی محیط روانی و اجتماعی افراد جامعه اقدامات لازم انجام گیرد و بتوان به هدفهای اعلای تکامل انسانی رسید.
نگارنده مقاله
دارای آثار متعددی از کتابهای تالیفی و مقالههای علمی معتبری است که در مجلات معتبر علمی داخلی و خارجی به چاپ رسیده است که به تعداد محدودی از آنها اشاره خواهیم کرد.
- 1 . چاپ و انتشار مقاله علمي ـ پژوهشي در فصلنامه روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی تحت عنوان «بازخورد در ارزشيابي تكويني و تاثیر آن بر پيشرفت تحصيلي درس علوم تجربی» سال اول ، شماره 2 ، زمستان 1394. با درجه علمي ـ پژوهشي و ISC
- 2 .چاپ و انتشار مقاله علمي ـ پژوهشي در فصلنامه روانشناسی تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی تحت عنوان « رابطه سبک های شناختی و عملکرد آموزشی دانشجویان در ارزشیابی های پاسخ نگار و پاسخ گزین» سال هفتم ، شماره 21، پاییز 1390با درجه علمي ـ پژوهشي و ISC
- ارائه و چاپ مقاله در نخستین کنفرانس ملی شخصیت و زندگی نوین در دانشگاه آزاد سنندج تحت عنوان « نقش رابطه بین پنج عامل بزرگ شخصیت و نگرش صمیمانه». با همکاری سایر نویسندگان.
- ارائه و چاپ مقاله در نخستین کنفرانس ملی دانشجویی عوامل اجتماعی موثر بر سلامت تحت عنوان « آزمون تعمیم پذیری الگوی روابط ساختاری بین صفات شخصیت، سبک های مقابله با استرس، تنیدگی تحصیلی ادراک شده و واکنش ها به تنشگرهای تحصیلی با مقیاس بهزیستی در گروههای جنسیتی مختلف». همکار نویسندگان: عبدالله پور و شکری.تهران 21-22 مهرماه 1389.
- نقش جهتگيری اهداف پيشرفت و خودتنظيمگری در پيشبينی عملکرد تحصيلی دانشجويان. مجله ایرانی آموزش در علوم پزشکی. دوره دهم ، شماره 13 ، سال 1392. با درجه علمي ـ پژوهشي و ISC
- نقش خوددلسوزی در پیش بینی استرس تحصیلی دانشجویان: باواسطه گری انگیزش درونی و بیرونی. مجله مطالعات روانشناسی تربیتی دانشگاه زاهدان . دوره دوازدهم، شماره 21، پاییز و زمستان 139. با درجه علمی پژوهشی
- بررسی ویژگیهای روانسنجی مقیاس خوددلسوزی در بین دانشجویان.مجله اندازهگیریهای تربیتی دانشگاه علامه طباطبایی. پذیرفتهشده و چاپشده. سال چهارم ، شماره 16 ، سال 1393. با درجه علمی پژوهشی
- رابطه رفتار شهروندی سازمانی با عملکرد آموزشی معلمان استان کردستان.مجله رفتار سازمانی. دوره اول، شماره 2، پاییز 1392،با درجه علمی پژوهشی.
- تألیف کتاب ” روشهای آماری در روانشناسی و علوم تربیتی ” انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی. چاپشده.
- نقش هوش معنوی در تبیین سازگاری زناشویی: با میانجیگری شادکامی زوجین . اولین کنگره ملی روانشناسی خانواده. اهواز. 1393
- “Using Different Feedback in Formative evaluation and Their Effects on Achievement in Iranian Elementary School students” Journal of Behavioral Sciences(JBS)Official Journal of Department of Applied Psychology University of the Punjab, Lahore, Pakistan VOLUME 18 Number 1-2,200
10.” The relation of field independent and field dependent cognitive styles with adolescent s performance in pencil- paper evaluation “1 international congress on” adolescent psychology” held in shiraz, Iran, 27-30 Sep. 2011.
- “The Role of Achievement Goals and Self-Regulation On college student’s Academic Performance” ,
Journal of Behavioral sciences in Asia. 6: 42-51.
- نویسنده : دکتر بهمن کرد استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد مهاباد
