خاورمیانه ، بررسی بحران های کنونی و پیش بینی تحولات آینده در آن
خاورمیانه ، بررسی بحران های کنونی و پیش بینی تحولات آینده در آن

برای تحلیل وضعیت کنونی و پیش بینی تحولات آینده در خاورمیانه، لازم است نگاهی تاریخی به چگونگی تشکیل دولت ــ ملت های تصنعی در این منطقه داشته باشیم. خاورمیانه مدرن، محصولی بریتانیایی ــ فرانسوی است. این محصول نامتجانس، بسان زخم چرکینی است که هر دم از آن عفونت می چکد. با فروپاشی امپراتوری عثمانی، دولت […]

برای تحلیل وضعیت کنونی و پیش بینی تحولات آینده در خاورمیانه، لازم است نگاهی تاریخی به چگونگی تشکیل دولت ــ ملت های تصنعی در این منطقه داشته باشیم. خاورمیانه مدرن، محصولی بریتانیایی ــ فرانسوی است. این محصول نامتجانس، بسان زخم چرکینی است که هر دم از آن عفونت می چکد.

با فروپاشی امپراتوری عثمانی، دولت ــ ملت هایی چشم به صحنه روابط بین الملل گذاشتند که مردمان آن، نه بر اساس یکپارچگی نژادی، قومی، فرهنگی و مذهبی، بلکه بر اساس منافع دو قدرت پیروز جنگ جهانی اول(بریتانیا و فرانسه) شکل گرفتند. این، سرآغاز شروع جنگی طولانی میان دولت ها و هویت های جداگانه در خاورمیانه بود.

تولد خاورمیانه مدرن

جهان عرب در پی جنگ جهانی اول در کنفرانس صلح ورسای قدم به عرصه روابط بین الملل گذاشت. وعده های نظم نوین روابط بین الملل که توسط رئیس جمهور آمریکا ــ ویلسون ــ در ۱۴ اصل وی مطرح گردید، انتظاراتی از حق تعیین سرنوشت ملی به وجود آورد. اما واقعیت آن بود که نه ترک ها و نه اعراب، هنوز برای ورود به این عرصه آمادگی نداشتند. اگرچه دولت های جدید الخلق به ظاهر به طور چشمگیری باثبات می نمودند، اما از همان آغاز پیدایش خود، بنیان بسیاری از جنگ ها را که متعاقبا منطقه را به آشوب کشید پی ریختند.

عناصر مهم در شکل گیری روابط بین الملل خاورمیانه

در اکثر دوره های قرن بیستم، ایده عربیسم و اسلام به عنوان عناصر مهم تشکیل دهنده در روابط بین الملل این منطقه در نظر گرفته می شدند. در داخل دولت ها و نیز در بیرون مرزهای دولتی، هویت قومی و مذهبی به شیوه ای موثر در شکل دهی به رفتار منطقه ای موثر بوده است.

از یکسو، اعراب میان اسلام و ملی گرایی در کشاکش بودند و از سوی دیگر وجود هویت های مذهبی و قومی متفاوت در درون مرزهای بسیاری از دولت های جدیدالتاسیس خاورمیانه، سبب ایجاد تنش و تداوم بحران در این منطقه گردید.

نقش قدرت های بزرگ در پی ریزی بحران خاورمیانه

سیاست  قدرت های بزرگ اروپایی نسبت به امپراتوری عثمانی در نیمه دوم قرن ۱۹ و اوایل قرن بیستم، از عوامل مهم پی ریزی بحران کنونی در خاورمیانه به حساب می آید. در بخش عربی خاورمیانه، وعده های متضاد بریتانیا و متحدانش در طول سال های جنگ جهانی اول (وعده به شریف حسین برای تشکیل حکومت آینده مناطق عربی عثمانی، توافق سایکس ــ پیکو و اعلامیه بالفور که اسرئیل از آن متولد شد)، و در نهایت تصویب طرح قیومیت در کنفرانس سان ریمو(۱۹۲۰)، سبب کاشتن تخم شکاف و اشتقاق در میان ملیت های این بخش از خاورمیانه گردید.

قرارداد سایکس ــ پیکو سرزمین های عثمانی را تکه تکه کرده و کشورهایی را خلق کرد که از درون دچار بافت ناهمگون قومی و مذهبی بوده و از سوی دیگر، سبب ظهور بحران های اساسی ملی و مذهبی در خاورمیانه گردید.

قرارداد سایکس ــ پیکو سرزمین های عثمانی را تکه تکه کرده و سبب ظهور بحران های اساسی ملی و مذهبی در خاورمیانه گردید.

 

محورهای اساسی بحران در خاورمیانه

بحران در خاورمیانه از ابتدا تا تاکنون در سه محور خلاصه شده است. اگرچه هرکدام از این سه محور در دوره های خاص جنبه غالب داشته، لیکن بحران خاورمیانه را می توان از روی سه محور زیر بازنشانی کرد:

اولین بحران مربوط به کشمکش میان اعراب و یهودیان بر سر فلسطین است

تاسیس دولت اسرائیل در ۱۹۴۸، نقطه عطف این کشمکش  و تداوم بحران در دهه های بعدی بوده است. ریشه بسیاری از جنگ های مسلحانه در این بخش از خاورمیانه مربوط به منازعات اعراب و فلسطین بوده است. جنگ اعراب با اسرائیل در ۱۹۴۸ و شکست اعراب، جنگ انگلستان، فرانسه و اسرائیل با مصرِ جمال عبدالناصر در اکتبر ۱۹۵٦، مقابله مصر با حملات اسرائیل به اردن و غزه و حمله اسرائیل به مصر در ۱۹٦۷، جنگ مصر و سوریه با اسرائیل در ۱۹۷۳، حمله اسرائیل به چریک های فلسطینی در جنوب لبنان و محاصره بیروت در ۱۹۸۲ و … نمونه ای از این کشمکش ها و منازعات است که تاکنون و به شیوه های مختلف ادامه داشته است. اگرچه طرح های همگرایی اقتصادی میان اعراب و اسرائیل در مقاطعی از سه دهه اخیر به شیوه ای ظاهری و مقطعی توانسته است از شدت این منازعه بکاهد، اما این منازعه کماکان ادامه دارد و کشورهای غیرعرب مسلمان همچون ایران و ترکیه نیز، از همان ابتدا با حمایت از فلسطین در مقابل سیاست های اسرائیل قرار گرفته اند.

 دومین بحران مربوط به بنیاد گرایی اسلامی است

جنبش های اسلامی در قرن گذشته به عنوان یکی از تاثیرگذارترین عوامل تغییر و تحولات در خاورمیانه بوده اند. در کنار حکومت های منطقه، جنبش های اسلامی نرم و رادیکالی وجود دارند که در دو دهه گذشته بر ترتیبات امنیتی خاورمیانه تاثیر گذار بوده اند.

داعش نمونه بارز بنیادگرایی اسلامی در خاورمیانه

در حال حاضر جنبش ها و احزاب اسلامی در جهان عرب، به واسطه برخورداری از تکنولوژی ارتباطی و تشکیلات قوی به سرعت توانسته اند جای قومیت عربی و کمونیسم را (که در دوران جنگ سرد در اوج بود) بگیرند. این جنبش ها محدود به جهان عرب نبوده و سایر کشورهای مسلمان را نیز در برگرفته است. جنبش های اسلامی، ابتدا در مقابله با سیاست های حکومتی به وجود آمد. بخش رادیکال این جنبش ها با ورود آمریکا به منطقه پس از ۱۱ سپتامبر، همزمان در مقابله با سیاست های غرب نیز خودنمایی کرد.

طالبان، القاعده و در این اواخر داعش، نمونه های بارز بنیادگرایی اسلامی در خاورمیانه هستند. جنبش های اسلامی رادیکال، اوج خشونت را برای پیشبرد مقاصد خود به نمایش گذاشته اند. از سوی دیگر، وقوع بهار موسوم به عربی و تشکیل حکومت های اسلامی بعد از انقلابات جهان عرب، این مسئله را نشان داد که جنبش های اسلامی، چه از نوع معتدل و چه حالت افراطی آن، یکی از عوامل تاثیرگذار بر تحولات آتی خاورمیانه می باشد.

عامل مهم دیگری که در زمره مسائل مذهبی و تاثیر گذار بر معادلات سیاسی منطقه شناخته می شود، اختلافات مذهبی در خاورمیانه است. امروز شاهد مقابله حوثی های یمن با عربستان و متحدانش و همسوئی حزب الله لبنان و احزاب شیعی عراق با سیاست های جمهوری اسلامی ایران هستیم. این مورد را نیز می توان به عنوان یک عامل تاثیرگذار بر تحولات منطقه در نظر گرفت.

 سومین بحران مربوط به مسئله کردها در خاورمیانه است

بخش بزرگی از سرزمین کردستانی ایران در جنگ چالدران(۱۵۱۴)، ضمیمه امپراتوری عثمانی شد. در دوران جنگ اول جهانی، قرارداد سایکس ــ پیکو سرزمین های عثمانی را تکه تکه کرد. در کنفرانس صلح ورسای (۱۹۱۹)، قطعنامەی هیات بریتانیا بە جدا شدن ارمنستان، سوریە، بین‌النهرین، کردستان، فلسطین و عربستان از امپراتوری عثمانی اشارە کرده بود. پس از کنار کشیدن آمریکا از ادامەی روند صلح در پیمان “سور” در اوت ١٩٢٠، حقوق بخشی از کردها(ترکیە) همچون یک ملت مستقل بە رسمی شناختە شد. مادەی ٦٤ این عهدنامە، حق جدایی کردهای ترکیە درصورت اثبات این درخواست از سوی مردم کرد را تضمین کرده بود.

زنان کرد در صفوف مبارزه با داعش در خاورمیانه

ترک ها مصرانه به دنبال آن بودند که از وسعت سرزمین های جداشده از عثمانی جلوگیری کنند. و در این راستا با حقوق کردها بشدت به مخالفت برخاستند. کشورهای پیروز در جنگ، به واسطه منافع آتی، از مواضع پییشین خود تا سطح خودمختاری برای کردها عقب‌نشینی کردند و بعدها بر پایەی پیمان “لوزان” در سال ١٩٢٣، ترک ها با انکار همه ی حقوق کردها حق حاکمیت خود بر سراسر آناتولی را تضمین کرده و مسالەی خودمختاری کردها برای همیشه به فراموشی سپردە شد.

انکار هویت کردی در ترکیه، سبب پیدایش جنبش های کردی در آن کشور شد. از سوی دیگر، سرکوب مبارزه کردها نیز، سبب تداوم تنش تاکنون بوده است.

بعدها با سرکوب کردها توسط حکومت های عراق و سوریه، مسئله کردها در خاورمیانه حالت بحرانی به خود گرفته و سراسر دهه های بعد قرن بیستم لبریز از مبارزه کردها برای حق تعیین سرنوشت و سرکوب و انکار هویت کردی از سوی حکومت های سه کشور مزبور بوده است.

ترکیه کمالیستی از همان ابتدا با اجرایی کردن شعار “یک ملت، یک زبان و یک پرچم” و با نادیده انگاشتن و انکار و سرکوب هویت کردی، سبب ایجاد منازعه کرد ــ ترک در منطقه گشته است. هم اینک نیز اردوغان و ملی گراهای ترک مخالف وجود هرگونه جغرافیای سیاسی کردی و تشکیل حکومت خودمختار در منطقه هستند. تهاجم ترکیه به عفرین و اشغال این شهر و دشمنی آشکارا با دستاورد کردها در سوریه، بخشی از سیاست های این کشور درباره بحران موسوم به “مسئله کرد” در خاورمیانه است.

در سوریه نیز کردها تا ورود بهار عربی به این کشور، از بسیاری از حقوق اساسی خود بی بهره گشته بودند، بطوریکه جمعیت قابل توجهی از آنها فاقد شناسنامه بوده اند. با شکست داعش توسط نیروهای کرد در سوریه، کردها این فرصت را یافتند که برای اولین در تاریخ این کشور، به مسئله حق تعیین سرنوشت بپردازند. هم اکنون حدود یک چهارم از خاک سوریه در دست نیروهای کرد می باشد که این نیرو تحت حمایت ائتلاف بین الملل به رهبری آمریکا است.

تهاجم عراق به کویت و مداخله آمریکا به نفع کویت در ۱۹۹۱، برای اولین به کردهای عراقی این فرصت را داد تا به شکل جدی، به مطالبه حق تعیین سرنوشت بپردازند. تشکیل حکومت منطقه ای کردستان در دهه پایانی قرن ۲۰، تشکیل حکومت اقلیم کردستان پس از سقوط حکومت بعث و در ادامه آن برگزاری رفراندوم، نتیجه دهه ها مبارزه کردهای عراق برای نیل به حق تعیین سرنوشت است.

نتیجه

همانطور که گفته شد، سه بحران مذکور محورهای اصلی منازعه در خاورمیانه است. با شناحت تاریخ منطقه و ریشه های بحران در آن، می توان وضعیت کنونی و تحولات آینده در خاورمیانه را بررسی و پیش بینی نمود.

مسئله اعراب، فلسطین و اسرائیل، همچنین مقابله تمام عیار جمهوری اسلامی ایران با سیاست های رژیم صهیونیستی، همچنان پا برجاست. حمایت های غرب و در راس آن آمریکا از اسرائیل به تشدید این منازعه کمک نموده است. احتمالا، راهکارهای اقتصادی و ایجاد سیاست “همگرایی اقتصادی” میان اسرائیل و کشورهای عرب در آینده بتواند به کاهش این منازعه کمک کند. اما اصل ماجرا پابرجا خواهد ماند.

به طور حتم، جنبش های اسلامی از نوع معتدل آن در آینده ی تحولات خاورمیانه نقش تعیین کننده ای خواهند داشت. اما قسمت عفونی این جنبش ها، بخش رادیکال آن است که اوج خشونت را در حق هرکس که صلاح بداند اعمال خواهد نمود. مبارزه با تروریسم از سوی حکومت های منطقه و ائتلاف بین الملل (و آن هم، هر کشور با تعریف خاص خود از تروریسم) ادامه خواهد داشت.

احتمالا قسمت خوش خیم این زخم، مسئله مربوط به کردها است. اگر چه کردها برای دستیابی به حقوق خود، قربانی زیادی داده اند، اما در نتیجە تحولات منطقه کە از دهە ۱۹۹۰ بە این سو رخ دادە است، هم اکنون در عراق، حکومت اقلیمی خود را بپا کرده اند. در قدرت بغداد شریک اند و در آرزوی استقلال هستند. در سوریه نیز، با پس راندن داعش به بسط ژئوپلیتیکی پرداخته و تا حدودی به مشروعیت بین المللی دست یافته اند. اگرچه حکومت ترکیه بشدت با وجود آنها در مرزهای جنوبی اش مخالفت می کند، اما بدون شک کردها در حکومت آینده ی سوریه نقش کلیدی خواهند داشت و یا با حمایت آمریکا، منطقه خودمختار خود را که هم اینک تحت کنترلشان است، بپا خواهند داشت.

ولی در ترکیه وضع به گونه ای دیگر است. تاکنون سیاست های نوعثمانی اردوغان و همراهان ملی گرای او، مانع از یافتن راه حلی سیاسی برای پایان دادن به چندین دهه مبارزه خشونت بار میان کرد و ترک است. به نظر می رسد، با تضعیف حزب حاکم از قدرت که آغاز آن شروع شده است، فرصت ادامه به مذاکرات صلح در ترکیه به وجود آید.

  • نویسنده : میکائیل سانیار